«Η αντίληψη ότι η Iστορία είναι παραμύθι»

Το πρόβλημα με την εξοργιστική, όπως αποδεικνύεται τελικά, αναζήτηση της Βρετανικής Βιβλιοθήκης για μεσαιωνικές και σύγχρονες απεικονίσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου βρίσκεται ήδη στον υπότιτλο της έκθεσης. Η «Δημιουργία ενός μύθου» έχει μια αίσθηση αθωότητας – μέχρι που ανακαλύπτεις ότι το εννοούν κυριολεκτικά. Η έκθεση υιοθετεί μια τόσο βαθιά μεταμοντέρνα αντίληψη της Iστορίας ώστε προσπαθεί να πείσει ότι ο μακεδόνας στρατηλάτης, οι κατακτήσεις του οποίου συνέδεσαν Ευρώπη, Ασία και Αφρική τον 4ο αι. π.Χ, είναι αποκύημα φαντασίας, η ζωή του «τυλιγμένη» με τόσες, πολλαπλές εκδοχές, ώστε να μην υπάρχει καμία αλήθεια σ’ αυτήν.

Κι όμως, ο Αλέξανδρος υπήρξε. Στ’ αλήθεια είχε δάσκαλο τον φιλόσοφο Αριστοτέλη πριν ενώσει την Ελλάδα υπό τη διακυβέρνησή του για να υποτάξει την Περσική Αυτοκρατορία και να δώσει μάχες έως την Ινδία, πριν από τον θάνατό του μόλις στα 32. Ιδρυσε πόλεις στις οποίες έδωσε την ονομασία «Αλεξάνδρεια» από την Αίγυπτο ως το Αφγανιστάν. Ενα νέο είδος τέχνης, εξάλλου, αισθησιακής και γεμάτης συναίσθημα, διαδόθηκε στον νέο ελληνιστικό κόσμο που δημιούργησε.

Ο θρύλος του Αλέξανδρου που διαπέρασε τις ηπείρους μπορεί να εντοπιστεί στις πηγές απ’ όπου αντλεί αυτή η έκθεση. Υπάρχουν πίνακες μικροζωγραφικής από την Περσία, την Ινδία και την Τουρκία, όπου η ιστορία του δεν ξεχάστηκε ποτέ: οι κατακτήσεις και οι περιπέτειές του κυριαρχούσαν στη μεσαιωνική και πρώιμη ισλαμική κουλτούρα στον ίδιο βαθμό με τη Δύση. Υπάρχουν επίσης αριστουργηματικά δείγματα από την τέχνη του βιβλίου, όπως μια τρυφερή σκηνή όπου ο Αλέξανδρος παρηγορεί τον θνήσκοντα Δαρείο, ζωγραφισμένη στο Ιράν το 1604. Στην Αιθιοπία τον αναπαριστούσαν σαν χριστιανό: ένας πάπυρος του 18ου αιώνα τον απεικονίζει πάνω στον Βουκεφάλα να μάχεται τον Σατανά.

«Σκουπίδια»

Κατά έναν παράδοξο τρόπο, ωστόσο, οι επιμελητές έχουν μετατρέψει ένα εξαιρετικό υλικό σε «σκουπίδια». Η μια πρακτική είναι ανακατεύοντας την ποπ κουλτούρα με κλασικά έργα της μεσαιωνικής τέχνης. Γιατί να υπάρχει μια σκηνή από ινδική τηλεοπτική σειρά του 2017 δίπλα σε χειρόγραφα της Μογγολικής Αυτοκρατορίας; Μοιάζει σαν να προβάλλεις τη σειρά «Medici» του Netflix ενώ τρέχει μια έκθεση για την τέχνη της Αναγέννησης. Πρόκειται για μια πεισματική πρακτική των επιμελητών. Οτιδήποτε, από κόμικ της DC και εξώφυλλα παραλογοτεχνίας έως ένα καρέ με τον Σκρουτζ Μακ Ντακ της Disney, εμφιλοχωρεί δίπλα στα χειρόγραφα.

Δεν πρόκειται καν για επιπόλαιη επιδειξιμανία, αλλά για κάτι χειρότερο. Αναμειγνύοντας με αφηρημένο τρόπο εικόνες του Αλέξανδρου από διαφορετικές εποχές και τόπους φτάνουμε στην αίσθηση ότι η ιστορία του δεν είναι καθόλου αξιόπιστη. Αντιθέτως, όπως προτείνουν οι επιμελητές, είναι ένα «κατασκεύασμα», όπου το βιντεοπαιχνίδι «Assassin’s Creed» έχει την ίδια αλήθεια και είναι εξίσου έγκυρο με τον «Βίο του Αλέξανδρου» του Πλούταρχου – ένα υπέροχο αντίτυπο από τη Φλωρεντία της Αναγέννησης, που επίσης εκτίθεται εδώ. Γιατί οι επιμελητές πιστεύουν ότι έχουν το δικαίωμα να σχετικοποιούν τους μεγάλους θησαυρούς της παγκόσμιας κουλτούρας και να τους ρίχνουν στο επίπεδο των κόμικς; Σε κάθε περίπτωση, η αντίληψη ότι η Ιστορία είναι παραμύθι χάνει τον στόχο ως προς τον Αλέξανδρο. Η ιδιότυπη αίγλη του προκύπτει από το γεγονός ότι ήταν απολύτως πραγματικός και, όμως, για τους σύγχρονους και τις επόμενες γενιές έμοιαζε υπεράνθρωπος και θεϊκός…

Ηταν μακελάρης ή φιλόσοφος, οραματιστής ή τύραννος – ή μήπως όλα αυτά μαζί; Είμαι σίγουρος ότι εάν ρωτούσατε τον Ολιβερ Στόουν, το σενάριο του οποίου για την ταινία «Αλέξανδρος» εκτίθεται επίσης, ή τη συγγραφέα Mary Renault ή, αν υπήρχε τρόπος, τον Πλούταρχο, θα έλεγαν όλοι ότι τον βρίσκουν συναρπαστικό ως ιστορικό πρόσωπο – ένα πρόσωπο που την ίδια στιγμή θέτει μεγάλα ερωτήματα για την αυτοκρατορία, την ισχύ και τη φιλοδοξία.

Φολκλόρ

Η έκθεση, ωστόσο, αποκρύπτει το ιστορικό πρόσωπο του Αλέξανδρου και «πνίγει» τα γεγονότα μέσα στο φολκλόρ. Οι μεσαιωνικοί θρύλοι σε Ανατολή και Δύση τον επανεφηύραν ως πρότυπο ιππότη για τους μεταγενέστερους βασιλιάδες. Δεν ήταν μόνο ευγενικός προς τους εχθρούς του (ενώ ο πραγματικός ισοπέδωσε την Περσέπολη), αλλά πετούσε με όχημα που έσερναν μυθικά ζώα. Η έκθεση, από την άλλη, διαβάζει λάθος τους μεσαιωνικούς θρύλους… Αποκορύφωμα είναι η αναδημιουργία του τάφου του – όχι του πραγματικού, προφανώς. Οχι, πρόκειται για ανασύσταση μιας ψηφιακής εικόνας από το «Assassin’s Creed: Origins». Αν τα βιντεοπαιχνίδια είναι πραγματικά όσο και οι ιστορίες, γιατί χρειαζόμαστε εκθέσεις όπως η συγκεκριμένη – ή βιβλιοθήκες που τις φιλοξενούν;

Info

Η έκθεση «Alexander the Great: the making of a myth» φιλοξενείται στη Βρετανική Βιβλιοθήκη του Λονδίνου από σήμερα έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023.