Περί αποστρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών

Η ανακίνηση του ζητήματος αποστρατιωτικοποίησης των νησιών του Βορείου και Ανατολικού Αιγαίου, ως ανταπάντηση της Τουρκίας στα διεθνή θεσμικά φόρα έναντι των αυταπόδεικτων ελληνικών επιχειρημάτων περί του αδιαμφισβήτητου της εδαφικής κυριαρχίας, εντάσσεται στις διεθνείς θεσμικές ελληνοτουρκικές διαφορές, αποκρυσταλλώνοντας τη διπλωματική τακτική της Αγκυρας να διαστρεβλώσει την καθεστηκυία διεθνή έννομη τάξη. Οπως χαρακτηριστικά περιγράφεται σε απαντητική επιστολή της Τουρκίας προς τη Γενική Συνέλευση και το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών (Η.Ε.) «η προσπάθεια της Ελλάδας να υποβαθμίσει τις νομικές της υποχρεώσεις και να ευτελίσει το αποστρατιωτικοποιημένο καθεστώς των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου είναι, τουλάχιστον, απογοητευτική». Προσημειώνοντας το ζήτημα της παραβίασης των διατάξεων αποστρατιωτικοποίησης της Συνθήκης Ειρήνης της Λωζάννης του 1923 (η οποία περιλαμβάνει τη Σύμβαση της Λωζάννης του 1923 σχετικά με το καθεστώς των Στενών) και τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947 από την Ελλάδα, προβάλλεται ως ένα άμεσα ζημιωθέν κράτος, το οποίο «δικαιούται, στη νομική σχέση μεταξύ της Ελλάδας και της ίδιας, να αμφισβητήσει την αντίθεση έναντι της Τουρκίας του κυριαρχικού τίτλου της Ελλάδας (και των θαλάσσιων δικαιωμάτων που συνδέονται με αυτόν) στα νησιά. Αυτό συμβαίνει επειδή αυτός ο τίτλος κυριαρχίας έχει, από τη δεκαετία του 1960, επιβαρυνθεί ως αποτέλεσμα των πράξεων της Ελλάδας για στρατιωτικοποίηση των εν λόγω νησιών, κατά ουσιώδη παραβίαση των υποχρεώσεων της Ελλάδας από τη συνθήκη».

Στο περιβάλλον αυτό το μείζον ερώτημα που τίθεται είναι εάν η αιτιολόγηση της Τουρκίας δεν στερείται μόνο νομικής αλλά και πολιτικοστρατηγικής βάσης. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό έχει κατά την εκτίμησή μας μία μόνο αξιόπιστη οδό προσέγγισης, που είναι η χρήση των αναλυτικών εργαλείων της στρατηγικής ανάλυσης και η σύζευξή της με τη θεωρία των διεθνών σχέσεων.

Αφετηριακά, ως απειλή στο διακρατικό επίπεδο ορίζεται η δεδηλωμένη πρόθεση ενός κράτους να προκαλέσει ζημία εις βάρος των συμφερόντων ενός άλλου, εάν το τελευταίο δεν συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις του. Ως εκ τούτου για την αξιολόγηση του μεγέθους και της σπουδαιότητας της απειλής συνεκτιμώνται βάσει ορθολογικών υπολογισμών κόστους – οφέλους οι ακόλουθοι παράγοντες:

1. Οι πολιτικoστρατηγικές δυνατότητες του εκάστοτε κράτους, δηλαδή το σύνολο των συντελεστών της εθνικής του ισχύος συνδυαζόμενο με τα εξωτερικά πολιτικoδιπλωματικά και οικονομικoστρατιωτικά του ερείσματα.

2. Οι προθέσεις του εκάστοτε κράτους, οι οποίες προσδιορίζονται από τα εθνικά του συμφέροντα, τη σύνδεση των πολιτικών του στόχων με τα πολιτικοστρατιωτικά του μέσα, τη φύση – επιθετική, αμυντική ή αποτρεπτική – της υψηλής του στρατηγικής (κυβερνητική πολιτική) και τις πολιτικές του δεσμεύσεις.

3. Τα ευπρόσβλητα σημεία της υψηλής στρατηγικής του εκάστοτε κράτους, δηλαδή η ευαισθησία τρωτότητας του συμφέροντος επιβίωσης στην εκάστοτε βαθμίδα (χαμηλής, μεσαίας ή μεγάλης κλίμακας) μιας εξωτερικής επιθετικής πράξης.

Σχηματικά δύναται να υποστηριχθεί ότι ένα κράτος συνιστά απειλή για τον/τους εταίρο/εταίρους του/τους, εάν διαθέτει μία ή περισσότερες από τις παρακάτω μεταβλητές:

1.Οι πολιτικοί στόχοι της υψηλής του στρατηγικής συγκρούονται με τα εθνικά συμφέροντα (συμφέρον επιβίωσης ή ζωτικά συμφέροντα) ενός τρίτου κράτους.

2.Διαθέτει τα μέσα – συντελεστές ισχύος – για την πραγμάτωση των αναθεωρητικών πολιτικών του στόχων.

3.Οι πολιτικoστρατιωτικές του πράξεις θέτουν σε άμεσο κίνδυνο το συμφέρον επιβίωσης ή τα ζωτικά συμφέροντα ενός τρίτου κράτους.

Υπό το ανωτέρω θεωρητικό πρίσμα δύναται να πραγματωθεί ο εμπειρικός έλεγχος των αιτιάσεων-επιχειρημάτων της Ελλάδας ως προς την αναφυόμενη πολιτικoστρατηγική της αναγκαιότητα για την επαναστρατιωτικοποίηση των προαναφερθέντων νησιών του Αιγαίου. Ειδικότερα, η νομική-πολιτική βάση των ελληνικών επιχειρημάτων εδράζεται:

Α. Στο δικαίωμα της νόμιμης άμυνας. Σύμφωνα με τον Χάρτη των Η.Ε. (άρθρο 2 παρ. 4) τόσο η επίθεση όσο και η απειλή επίθεσης συνιστούν παράνομες πράξεις. Παρεπόμενα, στην απειλή επίθεσης της Τουρκίας η Ελλάδα ενισχύει την αμυντική της ικανότητα, ιδιαίτερα στα όμορα προς την Τουρκία ελληνικά νησιά.

Β. Στη θεμελιώδη αλλαγή των περιστάσεων. Προϋποτιθέμενη συνθήκη για την ύπαρξη και λειτουργία ενός καθεστώτος αποστρατιωτικοποίησης είναι η διατήρηση της ειρήνης-ασφάλειας, ήτοι με διεθνοπολιτικούς όρους η διατήρηση της ισορροπίας ισχύος – συμφερόντων. Συνεπαγόμενα, η προηγηθείσα πολιτικοστρατιωτική πράξη της Τουρκίας (εισβολή-κατοχή του βόρειου τμήματος της Κυπριακής Δημοκρατίας) και η αναθεωρητική πολιτική της συμπεριφορά στο Αιγαίο (απειλή casus belli) συνωθούν σε μια θεμελιώδη μεταβολή των περιστάσεων λόγω έμπρακτης διαμφισβήτησης του status quo.

Γ. Στη θεωρία των αντιποίνων. Στην προπαρασκευή επίθεσης της Τουρκίας, που συνιστά έκνομη πολιτική πράξη, η Ελλάδα αντιτάσσει προπαρασκευή άμυνας. Εάν τώρα και η προπαρασκευή άμυνας, συνιστά έκνομη πράξη, στην περίπτωση της Ελλάδας ενέχει χαρακτήρα αντιποίνων και παύει, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, να αποτελεί παράνομη πράξη εφόσον αποσκοπεί στην ανάσχεση της προηγούμενης έκνομης τουρκικής ενέργειας.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς.