«Νέα» από έναν ζοφερό κόσμο

«Στην Αγγλία τη λατρεύουν αν κρίνεις από τα σχόλια που γράφονται στο μεταξύ», ανέφερε ο συγγραφέας Θοδωρής Γρηγοριάδης μετά τον θάνατο της βρετανίδας μυθιστοριογράφου στις 22 Σεπτεμβρίου. Στη λογοτεχνική «κληρονομιά» που αφήνει ανήκουν προφανώς η τριλογία του «Γουλφ Χολ» (στα ελληνικά από τις εκδ. Πάπυρος, σε μετάφραση των Αθανάσιου Ζάβαλου και Εριφύλης Μαρωνίτη), τα δύο πρώτα έργα της οποίας – «Γουλφ Χολ» και «Γεράκια» – οδήγησαν σε ισάριθμα βραβεία Μπούκερ. Η Μαντέλ έκτοτε διατηρεί τον «τίτλο» της συγγραφέως που έχει αποσπάσει δύο φορές την ίδια σημαντική διάκριση. Υπήρχαν, όμως, και άλλα έργα της από τότε που εμφανίστηκε στην αγγλική λογοτεχνία: «Eight months on Ghazzah Street» (1988), «Fludd» (1989), το επικό «A place of greater safety» (1992), «An experiment in love» (1995) και το «Beyond black», το οποίο στα ελληνικά κυκλοφόρησε από τον Πάπυρο ως «Πέρα από το μαύρο», σε μετάφραση της Αθηνάς Δημητριάδου. Το βιβλίο αυτό επέλεξε ο Θ. Γρηγοριάδης στα Λογοτεχνικά Σεμινάρια της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Σερρών το 2007, θεωρώντας το ένα από τα καλύτερά της. Στο σημείωμα που ακολουθεί, επεξεργασμένη μορφή παλαιότερου που δημοσιεύτηκε στα «ΝΕΑ», θυμάται τη συγγραφέα με αφορμή εκείνο το σεμινάριο.

Στη μαύρη κωμωδία της Χίλαρι Μαντέλ «Πέρα από το μαύρο», νεκροί και ζωντανοί συνυπάρχουν σε έναν σύγχρονο κόσμο, εκείνον της δεκαετίας του Τόνι Μπλερ, δίνοντας έτσι μια αλληγορική διάσταση στη μαυρίλα και την απελπισία των ανθρώπων. Η αφράτη Αλισον αποφεύγει το Λονδίνο, ως κέντρο των επιχειρηματικών της δραστηριοτήτων, διαλέγοντας τα γκρίζα περίχωρα, όπου βρίσκει φτηνές αίθουσες σε παρηκμασμένα ξενοδοχεία και πιο ευάλωτους ακροατές στο σόου που στήνει κάθε τόσο στη σκηνή. Πρόκειται για μια Πυθία του 20ού αιώνα που καθηλώνει το κοινό της, κατευθύνοντάς το προς τις απαντήσεις που αναζητούν, και που «συνομιλεί» ακόμη και με την πριγκίπισσα Νταϊάνα, λίγες ώρες μετά τον θάνατό της. Η Αλισον πιστεύει ότι το Κακό κυβερνάει τον κόσμο και ότι οι κακοί δεν γίνονται καλύτεροι μετά θάνατον, όμως αποφεύγει να κατονομάζει τη λέξη. «Δεν θα ξεστόμιζε ποτέ τη λέξη “θάνατος”, αν μπορούσε να το αποφύγει. Παρόλο που το τραβούσε ο οργανισμός τους, παρόλο που τους άξιζε να φοβηθούν, ποτέ της όσο ήταν με τους πελάτες της δεν θα έκανε την παραμικρή νύξη, ούτε θα τους εκμυστηρευόταν την πραγματικότητα για ό,τι βρίσκεται πέρα από το μαύρο». Κουρασμένη από τα «φεστιβάλ μέντιουμ», θα αναζητήσει μία βοηθό και έτσι η Κολέτ θα έρθει κοντά της, πάνω που επιθυμούσε κι εκείνη απαντήσεις για την κακή της τύχη στη χειρομαντεία και στον αποκρυφισμό. Ανάμεσα στις δύο γυναίκες αναπτύσσεται μια δυνατή σχέση εξάρτησης, αλληλοθαυμασμού αλλά και έντονων διαπληκτισμών. Η επεισοδιακή αποχώρηση της Κολέτ θα σημάνει και την απαρχή της κατάρρευσης της Αλισον και της τελικής διαμάχης με τα πνεύματα.

Κι εδώ εντοπίζεται η δεξιότητα στο – καλομεταφρασμένο – μυθιστόρημα που, ενώ περιγράφει την Αλισον και τα φαντάσματά της με ρεαλιστικότητα, ουδέποτε παραδίνεται στο υπερφυσικό και στο αποκρυφιστικό ως μυθιστορηματικό είδος. Η Αλισον πράγματι περιφέρεται σαν ένα πνεύμα ανάμεσα σε ζωντανούς και νεκρούς. Τώρα όμως έφτασε η στιγμή να συγκρουστεί με τα φαντάσματα που την καταδιώκουν. Η παιδική ηλικία της αναπηδάει μέσα από αποσπασματικές μνήμες, όπου επαναφέρονται οι εραστές της μάνας της, οι δικοί της βιαστές, η εικόνα της ίδιας – μια εννιάχρονη μαθήτρια που δεν πατάει στο σχολείο – με ένα ψαλίδι στο χέρι, απειλητική και επικίνδυνη, σαν το κοριτσάκι στον «Εξορκιστή». Η Αλισον, ενεργοποιώντας τις ύστατες δυνάμεις της, συνειδητοποιεί ότι είναι μια μόνη, απελπισμένη γυναίκα, που θα πρέπει να ξανασκοτώσει τα καθάρματα και να καθαρίσει το ψαλίδι από το αίμα. Τώρα ξέρει τι σήμαιναν οι φωνές που παρεμβάλλονταν και τίνων γεγονότων προβολές ήταν οι εφιάλτες της.

Η Χίλαρι Μαντέλ, γεννημένη το 1952, σπούδασε νομικά και έζησε πολλά χρόνια στη Νότια Αφρική και τη Σαουδική Αραβία. Με εννέα μυθιστορήματα πριν από το «Γουλφ Χολ» (στα ελληνικά, εκτός άλλων, «Η αλλαγή κλίματος», «Μπράιαν, ο γίγαντας» στις εκδόσεις Νεφέλη) θεωρούνταν άξια συνεχίστρια της Μιούριελ Σπαρκ (την οποία λάτρευε) και του Γκράχαμ Γκριν. Παρά το γεγονός ότι το «Πέρα από το μαύρο» αγγίζει τις διαστάσεις ενός εθνικού αγγλικού μυθιστορήματος – τύπου «Τι ωραίο πλιάτσικο» του Τζόναθαν Κόου -, διατηρεί τις οικουμενικές διαστάσεις του, καθώς επικεντρώνεται στον ανθρώπινο ψυχισμό και στο πώς αυτός ταλανίζεται στις εύθραυστες δυτικές κοινωνίες.

Στην εισαγωγή του αφιερώματος του λογοτεχνικού περιοδικού «Granta» «Καλύτεροι βρετανοί μυθιστοριογράφοι 2003» η Χίλαρι Μαντέλ, ως μέλος της κριτικής επιτροπής, ομολογεί ότι αυτό που περιμένει από ένα μυθιστόρημα είναι τα «νέα», φερμένα «από ξένα μέρη ή από άλλες εποχές, κατάλληλα μεταφερμένα στο χαρτί… ή ίσως να είναι νέα από το μη αρθρώσιμο, από αυτούς που δεν μπορούν να μιλήσουν με τη δική τους φωνή (ή από αυτούς που δεν μπορούμε να ακούσουμε)…». Ετσι και η ίδια μάς φέρνει «νέα» από έναν ζοφερό κόσμο, φτιάχνοντας μιαν αξεπέραστη ηρωίδα σε ένα διαβρωτικό και διασκεδαστικό μυθιστόρημα που, παρά την έλλειψη εξωτερικής πλοκής, μας καθηλώνει σε μια υπερβατική πραγματικότητα που μόνον η λογοτεχνία μπορεί να αναδείξει πειστικά.

Ο Θοδωρής Γρηγοριάδης είναι συγγραφέας. Το πρόσφατο μυθιστόρημά του «Η νοσταλγία της απώλειας» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη