Ο Λιόντας και ο Γιάννης

Πώς το λέει το τραγούδι του Μάνου Λοΐζου και του Λευτέρη Παπαδόπουλου; «Στο Πήλιο, στην Αργαλαστή πιάσαν τον Λιόντα τον ληστή που ‘χε τα χέρια τέσσερα, τα πόδια δεκατέσσερα κι έβλεπε κι απ’ την πλάτη μ’ ένα μεγάλο μάτι». Κι εκείνο του Μάνου Χατζιδάκι και του Νίκου Γκάτσου; «…Κι ο Γιάννης ο φονιάς, στην άκρη της γωνιάς με του καημού τ’ αγκάθι, θυμήθηκε ξανά φεγγάρια μακρινά και τ’ όνειρο που εχάθη». Είναι και ο «Ευαίσθητος ληστής», επίσης του Χατζιδάκι και του Γκάτσου. «…Μια και με γράψανε φονιά, πήρα τον κόσμο παγανιά και τη ζωή σεργιάνι, κακό να κάνω στους κακούς που εσύ μονάχα τους ακούς μα ο νους σου δεν τους πιάνει».

Στα τραγούδια μας, που συγκροτούν έναν βασικό άξονα της μαζικής μας κουλτούρας, κυκλοφορούν πολλοί φονιάδες και ληστές. Η αισθητικοποίηση, μέσω των λέξεων, της παραβατικότητας χάριν της ποίησης είναι κλασική λογοτεχνική αξία. Τσιγκλάει ένα συλλογικό ασυνείδητο διαμορφωμένο από θρύλους, παραδόσεις και εμβληματικούς ήρωες. Δεν πρόκειται βεβαίως για ελληνικό φαινόμενο. Οι κλέφτες της επανάστασης του 1821, ο Ρομπέν των Δασών του αγγλικού Μεσαίωνα και ο Γιάννης Αγιάννης του Ουγκώ (από τους δημοφιλέστερους ήρωες της λογοτεχνίας), αλλά και ο ευαίσθητος ληστής του Γκάτσου και ο Λιόντας του Παπαδόπουλου έχουν κοινή «πατρίδα». Τον μύθο του «ευσεβούς παράνομου» που το έγκλημά του αποτελεί μια ηθική απονομή δικαιοσύνης, ένα ξεμπρόστιασμα του εκάστοτε κατεστημένου ή την τιμωρία μίας ανάλγητης εξουσίας. Εναν δραματουργικά δομημένο μύθο, με ό,τι συνεπάγεται αυτό, που τα αναρχικά κινήματα και οι τρομοκρατικές οργανώσεις διαστρέβλωσαν σε ιδεολόγημα: δεν κλέβουν τράπεζες, τις απαλλοτριώνουν, δεν δολοφονούν, εκτελούν θανατικές ποινές.

Αλλο όμως ένας λογοτεχνικός μύθος και άλλο η μετατροπή του σε κοινωνικό μύθευμα, μια πλαστή, δηλαδή διήγησή του για λόγους σκοπιμότητας. Ή η ανάποδη ανάγνωσή του. Φαινόμενα που υπάγονται στις «βλαβερές συνέπειες του λαϊκισμού» και ευδοκιμούν στη χώρα μας εδώ και χρόνια. Και που σε αυτές επενδύονται πολιτικά και κομματικά κεφάλαια. Αλλοτε με το να εργαλειοποιούν την παραβατικότητα βαφτίζοντάς την κίνημα (για να θυμηθούμε τα «Δεν πληρώνω»), άλλοτε με το να την ιδεολογικοποιούν και άλλοτε με το να την ξεπλένουν επισείοντας το σκιάχτρο του «κακού μπάτσου». Με δύο κακούς δεν γίνεται παιχνίδι. Οταν λοιπόν η εφαρμογή του νόμου εκπροσωπείται από τον «μπάτσο, γουρούνι, δολοφόνο», συνειρμικά ο παράνομος είναι, αν όχι ο καλός, ο λιγότερο κακός. Και, σίγουρα, ο αποδέκτης της αστυνομικής βίας.

Ξεκίνησα από τον Νίκο Γκάτσο για να καταλήξω στον Δημήτρη Τζανακόπουλο, μια «διαδρομή» που θεωρώ ότι περιγράφει το πώς ένας μύθος μετατρέπεται σε μύθευμα. Αστραψε και βρόντηξε ο βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ που ονόμασε γιουρούσι την επιβολή του νόμου στην Πολυτεχνειούπολη (τώρα εγώ γιατί θυμήθηκα την αναφορά του Θουκυδίδη που έλεγε ότι, αλλοιώνοντας τις λέξεις, αλλοίωναν και τις έννοιες;). Πάντως, επειδή έβαλα στην «κουβέντα» και ποιητές, το μόνο που βρίσκω τροφή για ποίηση σε αυτήν την ιστορία είναι το δράμα των φοιτητών που φτύνουν αίμα να πληρώσουν το νοίκι τους ενώ στις εστίες τους κατοικοεδρεύουν εγκληματικές συμμορίες.