Από την οικονομία της κρίσης στην κρίση της οικονομίας

Οι ανατροπές στο πεδίο της οικονομίας έχουν λάβει τη μορφή χιονοστιβάδας. Κατακρήμνιση του ευρώ, της βρετανικής λίρας και του κινεζικού ρενμίνμπι έναντι του δολαρίου. Μεγάλη πτώση του αμερικανικού χρηματιστηρίου και δυσπραγία στις διεθνείς αγορές κεφαλαίου. Διατήρηση του πληθωρισμού σε εκτός ελέγχου επίπεδα και (εγγενώς αναποτελεσματικές) προσπάθειες χαλιναγώγησης μέσω νομισματικών παρεμβάσεων.

Μεγάλες πιέσεις στα ομόλογα της ευρωζώνης, με υψηλό δεκαετίας για τις δυο «ατμομηχανές» (Γερμανία και Γαλλία) και σχετική αντίσταση της περιφέρειας (συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας). Αύξηση-ρεκόρ των δανείων του ΔΝΤ, άρα εκτεταμένο πρόβλημα στις «υπό ανάπτυξη» χώρες (Αργεντινή, Αίγυπτος, Κένυα βρίσκονται κοντά σε πτώχευση), εξάντληση του δυναμισμού των «τίγρεων» (Σιγκαπούρη, Μαλαισία, Χονγκ-Κονγκ), «κόλλημα» στις δυο πολυπληθέστερες χώρες του πλανήτη (Κίνα, Ινδία).

Βεβαιότητα για ύφεση τον χειμώνα σε όλες τις μεγάλες οικονομίες και σε όλες τις περιοχές του πλανήτη, με αιχμή, αλλά όχι αποκλειστική αιτία, τις τιμές στην ενέργεια, οι οποίες επιδεινώνουν τα αποτελέσματα των πληθωριστικών πιέσεων και, σε συνδυασμό, προκαλούν πτώση της αγοραστικής δύναμης – όχι, όμως, σε ανάλογο βαθμό, της απασχόλησης – και του αισθήματος οικονομικής και κοινωνικής εμπιστοσύνης. Μια οικονομία με αναποδογυρισμένη πυξίδα -εξακολουθεί να παράγεται, και μάλιστα αυξητικά, πλούτος, αλλά έχει αρνητική επιρροή στη ζωή των ανθρώπων – και με μόνη σταθερά – όχι στον βραχύ χρόνο – την αστάθεια.

Δεν πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για συγκυριακή εξέλιξη, αλλά για «αλλαγή παραδείγματος»: η σώρευση των μεγάλων, διαχεόμενων η μία μέσα στην άλλη και διαιωνιζόμενων κρίσεων του 21ου αιώνα -ασφάλειας και αμφισβήτησης κυριαρχίας ΗΠΑ και «Δύσης», χρηματοπιστωτική-νομισματική, πανδημική, κλιματική, πλέον και πολεμική -, έχουν δημιουργήσει μια δομικά διαφορετική κατάσταση. Με δυο κύριες, ή τουλάχιστον πιο εμφανείς, εκφάνσεις.

Πρώτον, τα συνεχή «ανεβοκατεβάσματα» οικονομικών δεικτών ή εναλλαγές γεγονότων (αυτή την εβδομάδα είχαμε «κόκκινη σημαία» από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, «ράλι» του δολαρίου και σχετική ανάκαμψη των κεφαλαιαγορών, ενώ, την προηγούμενη, «σταθεροποιητικά μέτρα» από την Αμερικανική Ομοσπονδιακή Τράπεζα, «συγκρατημένη αισιοδοξία» στην Ευρώπη και μεγάλη πτώση των κεφαλαιαγορών) χάνουν τη σημασία τους και πάντως δεν διαμορφώνουν, ούτε ερμηνεύουν, τη «μεγάλη εικόνα».

Δεύτερον και κυριότερον, ακριβώς αυτή η «μεγάλη εικόνα» συγκροτείται κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, από πολιτικά γεγονότα, έναντι των οποίων οι οικονομικές θεωρίες, κινήσεις και «συνταγές» είναι από αταίριαστες έως ατελέσφορες: δεν είναι μόνον ο πόλεμος στην Ουκρανία, ή τα απόνερα της απόπειρας πραξικοπήματος στις ΗΠΑ, ή η σκλήρυνση του καθεστώτος στην Κίνα, που «ζυγίζουν» απείρως περισσότερο από κάθε απόφαση οποιασδήποτε κυβέρνησης ή κεντρικής τράπεζας, αλλά και η σκιά της εν εξελίξει ενεργειακής, κλιματικής, δημοκρατικής και γεωπολιτικής ανακατάταξης.

Σημαίνει άραγε αυτό ότι η Πολιτική (με κεφαλαίο πρώτο γράμμα) «νίκησε» – επιτέλους, όπως θα ήθελαν οι οπαδοί της απανταχού σοσιαλδημοκρατίας – την Οικονομία και της επιβάλει εφεξής τον «νόμο» της, απομακρύνοντάς την από τους αυτοματισμούς της «προσφοράς και ζήτησης» και της «εντελώς ελεύθερης» αγοράς;

Φοβάμαι ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει: οι τεκτονικές πολιτικές μετακινήσεις εμποδίζουν, περιορίζουν και σπρώχνουν προς τα κάτω τις οικονομικές δυνατότητες, αλλά δεν δημιουργούν νέο και υγιέστερο πλαίσιο λειτουργίας. Τουλάχιστον ώσπου να γίνουν δυο βήματα που αυτή τη στιγμή φαίνονται πολύ μακρινά: συντονισμός ουσίας σε παγκόσμιο επίπεδο (που δεν έχει επιτευχθεί ούτε εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης) και θέση ως πρώτου «οριζόντιου» κριτηρίου της καταπολέμησης.