Οι Δαβίδ και οι Γολιάθ της γεωπολιτικής

Οι Νεοϋορκέζοι έχουν συνηθίσει να αναμένουν κυκλοφοριακό χάος στη διάρκεια της ετήσιας Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, κάθε Σεπτέμβριο. Φέτος, όμως, υπάρχει και μια παραλυτική τάση στα μυαλά των παρευρισκόμενων. Φαίνεται σαν όλοι να είναι ταραγμένοι και απεγνωσμένοι, με εκπροσώπους από όλο τον πλανήτη να ανταγωνίζονται έντονα για το ποιου η χώρα έχει τις χειρότερες επιδόσεις.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, αναλώνονται στη συζήτηση για τον εμφύλιο πόλεμο που έχει ξεκινήσει. Μεγάλο μέρος του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, άλλωστε, δεν δεσμεύεται να αποδεχθεί τα εκλογικά αποτελέσματα.

Το Ηνωμένο Βασίλειο, στο μεταξύ, αγωνίζεται να διαχειριστεί το χάος που ακολούθησε το Brexit και τη δημοσιονομική αποσταθεροποίηση η οποία θα επιδεινωθεί καθώς η νέα κυβέρνηση εφαρμόζει την υποτιθέμενη αναπτυξιακή της ατζέντα. Η δε Ιταλία, έχοντας διώξει μια ικανή και εξαιρετικά αξιόπιστη κυβέρνηση υπό την ηγεσία του πρώην επικεφαλής της ΕΚΤ, Μάριο Ντράγκι, τώρα προχώρησε στην εκλογή μιας ακροδεξιάς κυβέρνησης η οποία δεν θα κάνει τίποτα για τη χώρα – πέρα από το να βαθύνει τα ήδη υπάρχοντα ρήγματα.

Στη Γαλλία, επίσης, οι αναλυτές μοιάζουν απεγνωσμένοι για την ανικανότητα του προέδρου, Εμανουέλ Μακρόν, να παρουσιάσει μια νέα μεταρρυθμιστική ατζέντα. Οσο για τη Γερμανία, η νέα κυβέρνηση έχει εξαγγείλει πομπωδώς μια «στροφή εποχής» (Zeitwende), όμως δυσκολεύεται να εφαρμόσει το πιο επείγον στοιχείο της: την αναθεώρηση της αμυντικής πολιτικής. Αλλά και στη Σουηδία, στις εκλογές αυτού του μήνα, ο κύριος νικητής ήταν ένα ακροδεξιό κόμμα, αποφασισμένο να επιτεθεί στους βασικούς πυλώνες της πρότερης συναινετικής πολιτικής. Και στην Ευρώπη, γενικότερα, οι πολιτικοί, εξαντλημένοι από μια δεκαετία συζητήσεων αναφορικά με τη διάδραση ανάμεσα στη νομισματική και τη δημοσιονομική πολιτική, διαπιστώνουν πως είναι σχεδόν αδύνατο να διαμορφώσουν μια ενιαία ενεργειακή πολιτική.

Τα πράγματα δεν είναι καλύτερα στα αυταρχικά καθεστώτα του κόσμου. Στην πράξη, μάλιστα, δείχνουν να δυσκολεύονται ακόμη περισσότερο από τις δημοκρατίες όταν πρόκειται να αντλήσουν διδάγματα από τις πρόσφατες καταστροφές και να αλλάξουν πορεία. Η Κίνα αδυνατεί να εξέλθει της ολοένα πιο κοστοβόρας στρατηγικής του «μηδενικού Covid», ενώ η Ρωσία αποτελεί ένα τρομερό και φρικιαστικό παράδειγμα για το πόσο γρήγορα μπορούν τα αυταρχικά καθεστώτα που δρουν γενικώς ανεξέλεγκτα να οδηγούνται σε μια αυτοκαταστροφική τρέλα.

Ολες αυτές οι χώρες έχουν εγκλωβιστεί σε παγίδες τις οποίες έχουν δημιουργήσει οι δικές τους ιστορικές εμμονές – είτε μνήμες παλαιότερων ταπεινώσεων είτε διεκδικήσεις μεγαλείων είτε αμφότερα. Ο Σαρλ ντε Γκολ είναι γνωστό ότι ξεκίνησε τα απομνημονεύματά του από τον πόλεμο με τον ισχυρισμό ότι η Γαλλία δεν θα μπορούσε να είναι Γαλλία χωρίς τη μεγαλοσύνη της. Ομως, εάν αυτή η μεγαλοσύνη σημαίνει την επιβολή της στους γείτονες, δεν αποτελεί μια στάση την οποία θα έπρεπε να μιμηθεί οποιαδήποτε χώρα – στον σημερινό δε έντονα αλληλοσυνδεδεμένο κόσμο, δεν είναι καν βιώσιμη.

Ενόσω, όμως, οι μεγάλες παραδοσιακές δυνάμεις προσπαθούν απεγνωσμένα να βρουν τρόπους να ξεφύγουν από το πολιτικό τους αδιέξοδο, ορισμένες μικρότερες μοιάζουν ολοένα πιο ευτυχείς, ανθεκτικές και σταθερές.

Παρ’ όλα αυτά, εάν όντως ο κόσμος μετακινείται μακριά από την πολυμέρεια και προς ένα σύστημα ανταγωνιστικών μπλοκ, οι μικρότερες χώρες θα βρίσκονται υπό ολοένα μεγαλύτερη πίεση από τις μεγαλύτερες. Για να αποφύγουν να συνθλιβούν ανάμεσα στις μυλόπετρές τους, είναι ανάγκη να συνεχίσουν να καινοτομούν, τόσο στην πολιτική όσο και στην τεχνολογία. Οφείλουν να καταστήσουν πραγματική την αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση και όχι συμβολική, αποδεικνύοντας ότι είναι καλύτερο να ηγείται κανείς μέσω του προτύπου που προσφέρει παρά μέσω της στρατηγικής κυριαρχίας.

Ο Χάρολντ Τζέιμς είναοι καθηγητής Ιστορίας και Διεθνών Σχέσεων στο πανεπιστήμιο Princeton. Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του «Το τέλος της παγκοσμιοποίησης» (εκδ. Λιβάνης, μτφ Αριάδνη Αλαβάνου)