Κυβερνήσεις και κυβερνητική σταθερότητα

Στο πλαίσιο του ισχύοντος στην Ελλάδα κοινοβουλευτικού συστήματος η κυβερνητική σταθερότητα ταυτίζεται στην ουσία με την ύπαρξη, τη διατήρηση και τη συνέχεια της σχέσης εμπιστοσύνης μεταξύ Βουλής και κυβέρνησης. Δεν αφορά δηλαδή τόσο τη σχέση μεταξύ εκλογικού σώματος και Βουλής, και συνεπώς δεν αποτελεί μια συνταγματική εκλογική αρχή για τη διαρρύθμιση του εκλογικού συστήματος, όπως η αρχή της αντιπροσωπευτικότητας, αλλά αφορά κυρίως τη σταθερότητα της σχέσης εμπιστοσύνης μεταξύ της κυβέρνησης και της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, για την οποία μεριμνά το Σύνταγμα ιδίως με τις διαφορετικές πλειοψηφίες που απαιτούνται για την ψήφο εμπιστοσύνης και την ψήφο δυσπιστίας. Κατά τεκμήριο, η «αυτοδυναμία», δηλαδή απόκτηση απόλυτης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας από ένα κόμμα, διασφαλίζει στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό την κυβερνητική σταθερότητα, χωρίς όμως να εγγυάται αυτόματα και την αποτελεσματικότητα της κυβέρνησης (ένα παράδειγμα: οι κυβερνήσεις Κώστα Καραμανλή κατά την περίοδο 2004-2009). Η διευκόλυνση της αυτοδυναμίας μέσω του εκλογικού νόμου, με τη θέσπιση «εκλογικών δώρων» στο πρώτο κόμμα, ανήκει καταρχήν στη διακριτική ευχέρεια του εκλογικού νομοθέτη, αρκεί να μην οδηγεί σε μια υπέρμετρη κοινοβουλευτική υπερ-αντιπροσώπευσή του, ένα ενδεχόμενο που επέτρεπε ο νόμος Παυλόπουλου με το απροϋπόθετο bonus των 50 εδρών.

Στις επόμενες εκλογές που θα διεξαχθούν με ένα σύστημα σχεδόν «καθαρής» αναλογικής, δεν θα υπάρξει κυβέρνηση μονοκομματικής πλειοψηφίας. Το ίδιο όμως ενδέχεται να συμβεί, σε περίπτωση αδυναμίας σχηματισμού κυβέρνησης συνασπισμού, οποιουδήποτε είδους, και στις μεθεπόμενες εκλογές που θα διεξαχθούν με ένα σύστημα κλιμακωτού bonus, αφού για την κάρπωση του μέγιστου των 50 εδρών απαιτείται εκλογικό ποσοστό γύρω στο 40%. Το ισχύον Σύνταγμα επιτρέπει τον σχηματισμό μονοκομματικής ή πολυκομματικής κυβέρνησης μειοψηφίας-ανοχής, αλλά αυτή θα ήταν εκ γενετής μια ασταθής κυβέρνηση. Κυβερνήσεις «μικρού συνασπισμού», κατά κανόνα του πρώτου κόμματος με ένα μικρότερο κόμμα – αλλά όχι το δεύτερο μεγαλύτερο – αποδεικνύονται αρκετά συχνά εξίσου σταθερές με τις μονοκομματικές κυβερνήσεις, οδηγώντας σε αυτό που παλαιότερα και άστοχα χαρακτηριζόταν ως σύστημα «δυόμισι κομμάτων», όταν όμως χρειάζεται η συμμετοχή και ενός άλλου κόμματος, η διατήρηση της κυβερνητικής σταθερότητας είναι πιο δύσκολη, αν και όχι αδύνατη (από την άποψη αυτή έχει μεγάλο ενδιαφέρον το πείραμα της νέας τρικομματικής γερμανικής κυβέρνησης). Πολύ καλές επιδόσεις στο πεδίο της κυβερνητικής σταθερότητας έχουν οι κυβερνήσεις «μεγάλου συνασπισμού» μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου κόμματος, αλλά το ενδεχόμενο σχηματισμού μιας τέτοιας κυβέρνησης έχει αποκλεισθεί ρητά στην Ελλάδα από τα δύο μεγαλύτερα κόμματα. Αλλωστε, αν υπάρξει εθνική κατάσταση ανάγκης, το πιο πιθανό και ευκταίο σενάριο θα ήταν ο σχηματισμός κυβέρνησης «εθνικής ενότητας» με τη συμμετοχή όλων ή των περισσοτέρων κομμάτων.

Υπάρχουν, λοιπόν, και άλλες εκδοχές κυβερνητικής σταθερότητας εκτός από την αυτοδυναμία. Και φυσικά κανένα συνταγματικό εμπόδιο δεν υπάρχει για τον σχηματισμό κυβέρνησης στην οποία δεν μετέχει το πρώτο κόμμα. Αυτή δεν θα ήταν μια «κυβέρνηση των ηττημένων», διότι υπό συνθήκες μη αυτοδυναμίας ο πραγματικός νικητής των εκλογών είναι αυτός που μπορεί να σχηματίσει κυβέρνηση. Να θυμίσουμε, τέλος, ότι σε μια κυβέρνηση συνασπισμού το ποιος θα γίνει πρωθυπουργός είναι αντικείμενο των διαπραγματεύσεων και των συμφωνιών για τον σχηματισμό της χωρίς να είναι απαραίτητο το πρόσωπο αυτό να είναι αρχηγός του πλειοψηφήσαντος ή άλλου συνεργαζόμενου κόμματος.

Ο Χαράλαμπος Ανθόπουλος είναι καθηγητής Δικαίου και Διοίκησης ΕΑΠ