Λόγια της κάλπης

Αν σε ένα μήνυμα συνέπεσαν οι τρεις πολιτικοί αρχηγοί, στις εμφανίσεις τους στη σκηνή της Θεσσαλονίκης ήταν η κοινή τους προσπάθεια να μας πείσουν πως πρέπει να πάρουμε τις επόμενες εκλογές, της απλής αναλογικής, στα σοβαρά. Ως κανονικές εκλογές. Κι όχι ως πρόβα ψήφου δίχως συνέπειες ή ως έναν απλό αγώνα κατάταξης των κομμάτων πριν από τη δεύτερη αναμέτρηση.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης – που κινδυνεύει, στο σενάριο της «χαλαρής ψήφου», να δει την κάλπη να μετατρέπεται σε δοχείο συλλογής κάθε τύπου οργής, απογοήτευσης, διαμαρτυρίας – προσπάθησε να μας φοβίσει με τον μπαμπούλα της «τερατογένεσης». Με το σενάριο, δηλαδή, του σχηματισμού «κυβέρνησης των ηττημένων», με ανοχή (κάτι περισσότερο από απίθανο) του ΚΚΕ. Ο Αλέξης Τσίπρας πρότεινε το σενάριο μιας «προοδευτικής πλειοψηφίας» στη Βουλή, που απαιτεί ένα δύσκολο 45%, τουλάχιστον, στην κάλπη. Και ο Νίκος Ανδρουλάκης – εκείνος που έχει τους σοβαρότερους λόγους να αποφύγουμε τις δεύτερες εκλογές – επανέλαβε πως αν το ΠΑΣΟΚ καταγράψει ένα ισχυρό ποσοστό, θα μπορεί να επιβάλει προγραμματικούς όρους για τον σχηματισμό κυβέρνησης από την πρώτη Κυριακή.

Ολη η συζήτηση, βέβαια, γίνεται με την ομολογημένη ή ανομολόγητη βεβαιότητα ότι η κάλπη, λίγο – πολύ, θα αποτυπώσει τους συσχετισμούς που σήμερα καταγράφουν οι δημοσκοπήσεις. Ερώτημα πρώτο: Μπορεί αυτή η εικόνα να αλλάξει; Μπορεί το δημοσκοπικό προβάδισμα της ΝΔ που διατηρείται ακλόνητο από τον Φεβρουάριο του 2016, επί 80 μήνες, να ανατραπεί μέσα στους επόμενους λίγους; Θα έπρεπε να συμβεί κάτι συγκλονιστικό. Θα έπρεπε η κυβέρνηση να διαπράξει ένα λάθος που να τραυματίσει θανάσιμα την εικόνα του σχετικά αποτελεσματικότερου διαχειριστή κρίσεων. Και θα έπρεπε, παράλληλα, ο ΣΥΡΙΖΑ να πετύχει αυτό που δεν έχει ως τώρα καταφέρει, να απαλλαγεί από τη ρετσινιά του 2015, που συνεχίζει να τον συνοδεύει και να τροφοδοτεί, εξασθενημένο έστω, ένα «αντί-ΣΥΡΙΖΑ αίσθημα». Το ανιχνεύει η έρευνα της Prorata που έβρισκε τον Ιούλιο τον ΣΥΡΙΖΑ «αντιπαθέστερο κόμμα» για το 35% του εκλογικού σώματος, έναντι ενός 33% που βρίσκει «αντιπαθέστερη» τη ΝΔ, και πρόσφατα μέτρησε ελαφρά περισσότερους όσους δεν θέλουν νίκη ΣΥΡΙΖΑ από εκείνους που δεν θα ήθελαν επανεκλογή ΝΔ.

Η λογική πρόβλεψη, λοιπόν, είναι πως, εκτός απροόπτου (αλλά ποιος μπορεί να ξεγράψει το απρόοπτο;), η πρώτη κάλπη δεν θα αλλάξει δραματικά τους σημερινούς δημοσκοπικούς συσχετισμούς.

Η δεύτερη κάλπη, αν υπάρξει; Συνήθως οι επαναληπτικές εκλογές, στη διεθνή εμπειρία, ενισχύουν το αποτέλεσμα των προηγούμενων. Αλλά καμιά φορά στον συμπυκνωμένο πολιτικό χρόνο που μεσολαβεί συμβαίνουν απρόοπτα. Παράδειγμα: Αν θεωρήσουμε ότι οι ευρωεκλογές του 2019 ήταν κάτι σαν εκλογές με αναλογική και οι εθνικές εκλογές του Ιουλίου κάτι σαν εκλογές με ενισχυμένη, τι συνέβη στο μεταξύ; Πρώτον, η ήδη μεγάλη αποχή έγινε μεγαλύτερη. Δεύτερον, περίπου 850.000 ψήφοι που είχαν διασπαρεί σε μικρούς σχηματισμούς των ευρωεκλογών μετανάστευσαν στα δύο μεγαλύτερα κόμματα. Και ο ΣΥΡΙΖΑ κατάφερε να πάρει τους περισσότερους από αυτούς τους «μετανάστες» και να καθιερωθεί ως ο ισχυρός πόλος αντιπολίτευσης, κερδίζοντας κατά κράτος, στο επίπεδο αυτό, όχι τη ΝΔ, μα το ΠΑΣΟΚ.

Απομένει, λοιπόν, ένα τρίτο και κρισιμότερο ερώτημα: Πόσο πιθανό είναι, με αυτά τα δεδομένα, να προκύψει εν τέλει η ανάγκη να σχηματίσουν εκόντα άκοντα τα κόμματα μια κυβέρνηση συνεργασίας; Αυτό το ενδεχόμενο προφανώς είναι το πιθανότερο. Και ακριβώς για αυτό προσπάθησε να το ξορκίσει εκείνη η συζήτηση περί αλλαγής του εκλογικού νόμου και επιστροφής στον νόμο Παυλόπουλου, που θα έδινε αυτοδυναμία στο πρώτο κόμμα και με ελαφρώς (δύο μονάδες περίπου) χαμηλότερο ποσοστό.

Ο Πρωθυπουργός το απέκλεισε στη ΔΕΘ. Ευτυχώς. Πρώτον, γιατί η επιδίωξη «σταθερότητας» διά του εκλογικού νόμου δεν εμποδίζει αληθινές «τερατογενέσεις». Παράδειγμα η Ιταλία, που εγκατέλειψε τον παραδοσιακό της αναλογικό εκλογικό νόμο για πλειοψηφικότερες εκδοχές, αλλά δεν απέτρεψε ούτε την κυβέρνηση Λέγκας και Πέντε Αστέρων το 2018, ούτε θα εμποδίσει μάλλον στις αυριανές εκλογές το ενδεχόμενο ένα μεταφασιστικό κόμμα να κερδίσει, επικεφαλής μιας δεξιάς συμμαχίας. Δεύτερον, γιατί ακόμη και ο υπερενισχυμένος νόμος Παυλόπουλου μπορεί να έδωσε κάποτε σε ένα κόμμα το 35% των εδρών με το 19% των ψήφων, αλλά σε τέσσερις εκλογές απέτυχε να δώσει αυτοδυναμία. Και τρίτον και σημαντικότερο, γιατί οι νόμοι που δεκαετίες τώρα εισάγουν ισχυρά πλειοψηφικά στοιχεία στην αναλογική εκπροσώπηση (το 2000, μια διαφορά μόλις 1% μεταξύ πρώτου και δεύτερου έδωσε στο πρώτο πλειοψηφία 158 εδρών) έχουν ένα τίμημα. Κάνουν το πολιτικό μας σύστημα να λειτουργεί ως παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, ως παρτίδα «πάρ’ τα όλα», όπου ο νικητής έχει την πλειοψηφία και ο ηττημένος ένα μόνο δικαίωμα: να προσπαθήσει να κερδίσει την επόμενη φορά. Με κάθε τρόπο. Αυτή η συνθήκη είναι που κάνει το ελληνικό πολιτικό σύστημα το πιο ασυμφιλίωτα ανταγωνιστικό στην Ευρώπη και το λιγότερο ικανό να πετυχαίνει συναινέσεις. Αυτή η συνθήκη, αυτή η ριζωμένη πια κουλτούρα, είναι που εξηγεί γιατί η Ελλάδα χρειάστηκε τρία Μνημόνια αντί για ένα και πολλαπλάσιο πόνο για να αντιμετωπίσει το ίδιο πρόβλημα με την Ιρλανδία ή την Πορτογαλία. Επιβιώσαμε παρ’ όλα αυτά δεκαετίες, θα πει κανείς, με αυτό το χούι. Αλλά είναι συνετό, στην εποχή των κινδύνων και των τεράτων που διασχίζουμε, να συντηρείται αυτή η συνθήκη;