NON PAPER

Από τους «Φοιτητές» του Ξενόπουλου…

Το Εθνικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (που ονομάστηκε και Καποδιαστριακό το 1911 προκειμένου να εισπράξει ένα μεγάλο κληροδότημα του ηπειρώτη ευεργέτη Ιωάννη Δόμπολη) ιδρύθηκε το 1837, πρωτοστεγάστηκε μάλιστα στο σπίτι του Σταμάτη Κλεάνθη, ενός εκ των αρχιτεκτόνων που σχεδίασαν, επί χάρτου, την Αθήνα. Η πρωτεύουσα ήταν ακόμη τότε ένα μεγάλο χωριό ούτε καν κεφαλοχώρι, μάλλον ρημαδοχώρι. Και το «πανεπιστήμιό» της, τον πρώτο χρόνο λειτουργίας του είχε 33 καθηγητές, 52 φοιτητές, 75 ακροατές και τέσσερις σχολές: Ιατρικής, Θεολογίας, Νομικής και Τεχνών στην οποία υπάγονταν τα Μαθηματικά (έως τις αρχές του 20ου αιώνα που διασπάστηκε σε Τεχνών και Επιστημών). Παρόλο που η ίδρυση ενός τέτοιου εκπαιδευτικού ιδρύματος ήταν απαραίτητη μεν καινοτομία δε για τα δεδομένα της εποχής, χρειάστηκαν να περάσουν πάνω από πενήντα χρόνια για να ανοίξει, το 1890, τις πόρτες του (μετά πολλών αντιρρήσεων και διαμαρτυριών) στην πρώτη ελληνίδα φοιτήτρια της Φιλοσοφικής Ιωάννα Σεβαστοπούλου. Είχε προηγηθεί το 1884 η Σεβαστή Καλλισπέρη που, ενώ πέρασε τις εξετάσεις, της απαγόρευσαν τη φοίτηση και τρία χρόνια αργότερα η 18χρονη Ελένη Παντελίδου αυτοκτόνησε διότι δεν της επέτρεψαν να φοιτήσει στην Ιατρική Σχολή με το «δικαιολογητικό» ότι ήταν… γυναίκα.

Εκανα αυτήν τη σύντομη διαδρομή στην ιστορία του πανεπιστημίου της πρωτεύουσας για να δούμε πώς, μέσα στον χρόνο, διαμορφώθηκε η σύνθεση των φοιτητών σε όλα τα πανεπιστήμια της χώρας. Υπό τις συνθήκες που περιγράφω παραπάνω, εύκολα αντιλαμβανόμαστε ότι για πολλά χρόνια, για έναν, σχεδόν, αιώνα, το απολυτήριο Γυμνασίου ήταν το «δυνατό» αποδεικτικό εκπαίδευσης ενώ οι ακαδημαϊκές σπουδές προνόμιο ολίγων και «εκλεκτών». Δηλαδή, των παιδιών των μεγαλοαστικών οικογενειών, των πλουσίων, των «κρατούντων», του οικογενειακού επιστημονικού συστήματος. Αυτοί είχαν πρόσβαση στα πανεπιστήμια που σημαίνει στη γνώση που σημαίνει στην παντός είδους εξουσία, πολιτική, κρατική, πνευματική, οικονομική. Οι υπόλοιποι υποθήκευαν μια προδιαγεγραμμένη ζωή στα χωρίς πολλές εναλλακτικές περιθώρια της αγροτικής και εργατικής τάξης. Η συγκρότηση του κομμουνιστικού και άλλων εργατικών κινημάτων ανέδειξαν ως μια από τις πρωταρχικές ανάγκες την πρόσβαση των παιδιών αυτών των τάξεων στη γνώση. Που σημαίνει, όπως γράφω παραπάνω, και πρόσβαση στην παντός είδους εξουσία, κυρίως την πνευματική η οποία δεν διακυβεύεται από πολιτικές αλλαγές και ανατροπές ισορροπιών. Τα «παιδιά της εργατιάς» έπρεπε να σπουδάσουν, να μορφωθούν, να γίνουν επιστήμονες, να βγουν από το περιθώριο, να μπορούν να αντιμετωπίσουν τον «εχθρό» με τα ίδια του τα όπλα. Συνειδητά ή ασυνείδητα. Στη σπαραγμένη από τον Εμφύλιο Ελλάδα της δεκαετίας του 1950, το όνειρο του αγρότη και του εργάτη ήταν ένα, τουλάχιστον, παιδί να πάει στο πανεπιστήμιο, να ξεφύγει από τη μιζέρια και το αδιέξοδο του αποκλεισμού λόγω αμορφωσιάς. Οι παλαιότεροι θυμούνται και οι νεότεροι γνωρίζουν από αφηγήματα και αναφορές ότι μια ολόκληρη οικογένεια δούλευε εξοντωτικά προκειμένου να σπουδάσει το «παιδί».

…στους «φοιτητές» του Παπακωνσταντίνου

Αυτά όμως δεν ισχύουν σύμφωνα με το πρόσφατο μανιφέστο του τραγουδοποιού Θανάση Παπακωνσταντίνου. «Η γνώση από τα πανεπιστήμια είναι δευτερεύον θέμα κατ’ εμέ γιατί στην ουσία η γνώση είναι προσωπική επιλογή και πορεία του καθενός. Μπορεί να την αποκτήσει χωρίς δασκάλους και υποτιθέμενες βιβλιοθήκες. Το βασικότερο που βίωσα ως φοιτητής είναι η κοινωνικοποίηση, η ζύμωση στις ιδέες και ο πολιτισμός» είπε ύστερα από τη συναυλία διαμαρτυρίας στο ΑΠΘ.

Φωτιά και μπούρμπερη σε όλα αυτά που ξέραμε, σε όλα αυτά τα οποία πρόταξαν και για τα οποία αγωνίστηκαν οι ιδεολογικοί πρόγονοι του Παπακωνσταντίνου – αν υποθέσω ότι έχει κάποια ιδεολογία πέρα από ένα φασιαρόζικο μηδενισμό. Το «πανεπιστήμιο της ζωής» να είναι καλά, όπως έλεγαν τα κουτσαβάκια. Ποιοι δάσκαλοι και ποια βιβλία; Δεν μας χρειάζονται. Να κάνουμε τα πανεπιστήμια τσιπουράδικα λοιπόν. Και τις βιβλιοθήκες. Εκεί «ζυμώνονται» οι ιδέες κατά τον κύριο Θανάση, μαζί με χορτοφαγικά κεφτεδάκια. Ιδέες μόνο δηλαδή. Χωρίς γνώση ώστε να μπορείς να τις διαδώσεις. Το μπάχαλο να είναι καλά, κάνει την ίδια δουλίτσα.

Αχ βρε Ελένη που αυτοκτόνησες γιατί, το 1887, δεν σου επέτρεψαν να μπεις στο πανεπιστήμιο, εσύ έφυγες νωρίς.