Η πολυπλοκότητα του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης

Τις προηγούμενες μέρες διεξήχθη στη Σαμαρκάνδη του Ουζμπεκιστάν η διήμερη ετήσια σύνοδος του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης (ΟΣΣ). Το σχήμα αυτό, που ιδρύθηκε επισήμως το 2001 μετά από κοινή πρωτοβουλία της Κίνας και της Ρωσίας, περιλαμβάνει τον μισό πληθυσμό του πλανήτη, ενώ καλύπτει περίπου το εν τέταρτον της χερσαίας έκτασης της Γης και αντιστοιχεί στο εν τέταρτον του παγκόσμιου ΑΕΠ. Tα εντυπωσιακά μεγέθη του οργανισμού ενθαρρύνουν τη Μόσχα και το Πεκίνο να τον παρουσιάζουν ως ένα εναλλακτικό μοντέλο διεθνών σχέσεων, σε αντιδιαστολή προς τη μεταψυχροπολεμική Pax Americana. Ωστόσο, σημειώνεται ότι ο ΟΣΣ δεν είναι αμυντικός συνασπισμός και δεν αποτελεί πάροχο περιφερειακής ασφάλειας. Το σύνθετο πλέγμα σχέσεων μεταξύ των μελών του βασίζεται σε διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες και συχνά σε αποκλίνουσες στρατηγικές.

Ηταν αναμενόμενο τα φώτα της δημοσιότητας να πέσουν κυρίως στη διμερή συνάντηση Πούτιν – Σι, μια και το σινορωσικό δίδυμο είναι ο κεντρικός πυλώνας του ΟΣΣ. Σεβόμενη τη Ρωσία, η Κίνα βαδίζει προσεκτικά στην Κεντρική Ασία, αλλά ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει θέσει εκ των πραγμάτων κάποια όρια στην «άνευ ορίων» συνεργασία μεταξύ της Μόσχας και του Πεκίνου που εξαγγέλθηκε πανηγυρικά στις αρχές Φεβρουαρίου. Η εμφανής αποδυνάμωση της Ρωσίας στην Κεντρική Ασία είναι προς όφελος της Κίνας, η οποία διεκδικεί πλέον, έστω και διακριτικά, πολύ πιο ενεργό ρόλο στην ευρύτερη περιοχή. Στη σύνοδο αποφασίστηκε η προσχώρηση του Ιράν ως τακτικού μέλους του ΟΣΣ το 2023, μια εξέλιξη που έμμεσα βοηθά την Τεχεράνη να ενισχύσει τη θέση της στις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό της πρόγραμμα, αλλά και να αντισταθμίσει ως ένα βαθμό τις πολυετείς αμερικανικές κυρώσεις που υφίσταται. Π.χ. η Τεχεράνη συζητά με την Κίνα την υπογραφή μιας τεράστιας οικονομικής συμφωνίας ύψους 400 δισ. δολαρίων, αν και υπάρχουν και ενστάσεις εντός της ιρανικής πολιτικής ελίτ για τους όρους που θέτει το Πεκίνο. Ταυτόχρονα, η Ρωσία προμηθεύεται ιρανικά drones εν μέσω των εχθροπραξιών στην Ουκρανία.

Προσκεκλημένοι στη Σαμαρκάνδη ήταν και ηγέτες άλλων χωρών, όπως λόγου χάρη ο τούρκος πρόεδρος Ερντογάν. Η Αγκυρα διείδε σ’ αυτήν τη σύνοδο την ευκαιρία να προβάλει το αυξανόμενο βάρος της ως περιφερειακής δύναμης, αλλά και να συζητήσει πλήθος θεμάτων με το Πεκίνο και τη Μόσχα. Σε ό,τι αφορά τη «λυκοφιλία» μεταξύ Τουρκίας και Ρωσίας, οι δύο χώρες βρίσκονται σε αντίθετα στρατόπεδα στον Καύκασο, τη Συρία και τη Λιβύη, αλλά και στην Ουκρανία, την οποία η Τουρκία προμηθεύει – με το αζημίωτο – με drones Bayraktar. Την ίδια στιγμή η Αγκυρα απορρίπτει τις δυτικές κυρώσεις εις βάρος της Ρωσίας, αποδέχεται ασμένως τα κεφάλαια των ρώσων ολιγαρχών, προωθεί το σχέδιο κατασκευής πυρηνικού σταθμού στο Akkuyu από ρωσική κρατική εταιρεία και διαμεσολαβεί για την εξαγωγή σιτηρών από την Ουκρανία προς τις διεθνείς αγορές.

Με το Πεκίνο η Τουρκία έχει εξίσου σύνθετες σχέσεις: φιλοξενεί εντυπωσιακό όγκο κινεζικών επενδύσεων και, τώρα που μαίνεται ο πόλεμος στην Ουκρανία, προβάλλει τις μεταφορές μέσω της Κεντρικής Ασίας και του Καυκάσου ως εναλλακτική διαδρομή μεταξύ της Κίνας και της Ευρώπης. Ωστόσο, έχουν σημειωθεί διπλωματικά επεισόδια μεταξύ Αγκυρας και Πεκίνου στο θέμα των μουσουλμάνων Ουιγούρων, ενώ τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα παρακολουθούν με καχυποψία τις προσπάθειες της Τουρκίας να κεφαλαιοποιήσει τους ιστορικούς δεσμούς της με τα τουρκογενή έθνη της Κεντρικής Ασίας.

Συμπερασματικά, η διεύρυνση του ΟΣΣ και η συνεργασία του με άλλες χώρες θα τον επιβαρύνουν με την εγγενή πολυπλοκότητα όλων των διεθνών οργανισμών, με τις διμερείς και συχνά συναλλακτικές σχέσεις – αναλόγως του θέματος προς συζήτηση – να αποτελούν τον κανόνα παρά την εξαίρεση. Σε ό,τι δε αφορά τον αντιδυτικό χαρακτήρα του ΟΣΣ, η σχετική επιδίωξη της Μόσχας και του Πεκίνου δεν βρίσκει σύμφωνα όλα τα μέλη του οργανισμού που φοβούνται την αποκλειστική εξάρτησή τους από το σινορωσικό δίδυμο και προτιμούν να αναπτύσσουν πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική.

Ο Πλάμεν Τόντσεφ είναι επικεφαλής του Τμήματος Ασιατικών Σπουδών στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ)