Ο σκηνοθέτης που καταργούσε τους κανόνες

Ρώτησαν κάποτε τον Ζαν Λικ Γκοντάρ ποια είναι η μεγαλύτερη φιλοδοξία του. «Να γίνω αθάνατος και μετά να… πεθάνω» ήταν η απάντησή του. Και περιέργως, αυτό ακριβώς έκανε. Πέθανε σε ηλικία 91 ετών χθες στην Ελβετία επιλέγοντας την υποβοηθούμενη ευθανασία, αλλά συγχρόνως έχει μείνει στην αθανασία χάρη στο μοναδικό (και μοναδικά απίστευτο) έργο του. Ενα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά αυτού του έργου που μαζί με τις μικρού μήκους ταινίες, τα ντοκιμαντέρ και τις δουλειές στην τηλεόραση αγγίζει τους 131 τίτλους είναι ότι κινηματογράφος του Γκοντάρ δεν έγινε ποτέ απλώς για να γίνει. Σε μια πρώτη θέαση, οι περισσότερες από τις πιο πρόσφατες ταινίες του (γυρισμένες στην τελευταία εικοσαετία) είναι προκλητικά ακατάληπτες, γεμάτες παραδοξολογίες και λογοπαίγνια, όμως αυτή η «επιθετικότητα» του σκηνοθέτη δεν είναι παρά ένα επικοινωνιακό παιχνίδι που σκοπό έχει να ωθήσει τον θεατή για μια ενεργή συμμετοχή στην ανάγνωση και αντιμετώπισή τους ως φιλοσοφικών και πολιτικών δοκιμίων. Ταινίες όπως η «Ελεγεία του έρωτα» (2001), η «Δική μας μουσική» (2014), ο «Αποχαιρετισμός στη γλώσσα» (2014) και το «Βιβλίο των εικόνων» (2018) που είναι η τελευταία του που είδαμε στην Ελλάδα.

Ο «γκονταρικός» κινηματογράφος αναδείχθηκε από μια «κλασικά βατή» ταινία, την πρώτη μεγάλου μήκους του και για πολλούς καλύτερή του (επίσης είναι η μόνη που αργότερα θα γινόταν αμερικανικό ριμέικ): «Με κομμένη την ανάσα». Αυτό που ο κακοποιός του Ζαν Πολ Μπελμοντό αποτύπωσε εκεί ως παντελώς καινούργιο στην ως τότε γαλλική κινηματογραφική μυθολογία ήταν μια απέραντη αίσθηση ελευθερίας, σε συνάρτηση τόσο με την ιστορία της ταινίας όσο και με το ίδιο το κινηματογραφικό μέσον. Το «Με κομμένη την ανάσα» γυρίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1950, όταν ο πρώην κριτικός των «Cahiers du Cinema» και άλλων εντύπων που ασχολούνταν με το σινεμά, έμπαινε ο ίδιος στον χώρο της δημιουργίας έτοιμος να αλλάξει τα δεδομένα, να κατακερματίσει τους κινηματογραφικούς «κανόνες», να αποδομήσει την κλασική αφήγηση, να ανατρέψει την παραδοσιακή μυθοπλασία.

Γόνος μεγαλοαστικής γαλλοελβετικής οικογένειας, ο Ζαν Λικ Γκοντάρ, το δεύτερο από τέσσερα αδέλφια, γεννήθηκε στο Παρίσι στις 3 Δεκεμβρίου του 1930. Γιος γιατρού (ιδιοκτήτη ιδιωτικής κλινικής) και μιας γυναίκας που προερχόταν από οικογένεια εύπορων ελβετών τραπεζιτών, ο  Γκοντάρ απέκτησε την ελβετική υπηκοότητα κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και το 1949 βρισκόταν στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης σπουδάζοντας εθνολογία.

ΝΟΥΒΕΛ ΒΑΓΚ. Οπως έχει συμβεί με πολλούς καλλιτέχνες, έτσι με τον Γκοντάρ: τα πανεπιστημιακά χρόνια ήταν τα χρόνια των μεγάλων αποφάσεων. Ο κινηματογράφος άρχισε να του κεντρίζει το ενδιαφέρον και οι επισκέψεις στα cine club του Καρτιέ Λατέν ή την Ταινιοθήκη του Παρισιού ήταν περισσότερες από εκείνες στην τάξη του. Κάπως έτσι γνωρίστηκε με τον Φρανσουά Τριφό (με τον οποίο αργότερα παρεξηγήθηκε), τον Ζακ Ριβέτ, τον Ερίκ Ρομέρ, την Ανιές Βαρντά, τον Αντρέ Μπαζέν. Και έτσι σιγά-σιγά, στη δύση της δεκαετίας του 1950 γεννήθηκε η Nouvelle Vague, το απόλυτο «κινηματογραφικό ρεύμα», ο μοντερνισμός του οποίου μπορεί σε επίπεδο παραγωγής να ήταν η ελευθερία της κινηματογράφησης και τα γυρίσματα στον δρόμο (μακριά από τα στούντιο) αλλά τα θεμέλιά του βρίσκονταν στην κοινή αγάπη των εκπροσώπων του προς τον λαϊκό αμερικανικό κινηματογράφο.

Η δεύτερη ταινία του, «Ο μικρός στρατιώτης», σηματοδοτεί την πολύχρονη συνεργασία του με την ηθοποιό Ανα Καρίνα, μούσα πολλών ταινιών και για μια περίοδο σύζυγό του, ενώ το βαθιά αριστερό πολιτικό προφίλ του αρχίζει να φαίνεται εντονότερο μετά τον «Τρελό Πιερό» μια λυρική, σουρεαλιστική ταινία πάνω στο υπαρξιακό αδιέξοδο της νέας γενιάς του ’60. Οι παραμονές του Μάη του ’68 αποτυπώνονται και στην «Κινέζα» μέσω της δράσης μιας μαοϊκής ομάδας, ενώ την ίδια χρονιά, με το «Γουικέντ», ο σκηνοθέτης τινάζει στον αέρα το πρότυπο της αστικής τάξης στη δυτική κοινωνία. Ο Μάης του ’68 θα τον βρει στις Κάννες όπου μαζί με τον Ρόμαν Πολάνσκι, τον Τριφό, τον Κλοντ Λελούς και τον Λουί Μαλ συνθέτει την «επαναστατική επιτροπή» του φεστιβάλ συμμετέχοντας στη διακοπή του. Στη δεκαετία του 1970 οι «αγωνιστικές» ταινίες του («Πράβντα», «Ανατολικός άνεμος», «Ολα πάνε καλά» κ.ά.) δείχνουν να τον εγκλωβίζουν σε έναν κινηματογράφο εμμονών που μοιάζει να επαναλαμβάνεται, ενώ στην ίδια δεκαετία αρχίζει να πειραματίζεται με τις κινηματογραφικές δυνατότητες του βίντεο. Με το «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω», αρχές της δεκαετίας του 1980, δείχνει ότι μπαίνει σε μια νέα φάση δημιουργίας αλλά παρά την παρουσία αστέρων όπως ο Ζεράρ Ντεπαρντιέ, ο Αλέν Ντελόν, η Ιζαμπέλ Ιπέρ, η Ιζαμπέλ Ατζανί και ο Τζόνι Χαλιντέι, ταινίες του όπως «Ντετέκτιβ», «Χαίρε Μαρία», «Πάθος» και «Helas pour moi» δείχνουν πολύ εσωστρεφείς και ειδικού ενδιαφέροντος απευθυνόμενες αμιγώς στους κριτικούς ή τους μελετητές του. Πιστός όμως πάντα στην αισθητική και το ιδιόρρυθμο στυλ του.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ. Τα τελευταία χρόνια ο Ζ. Λ. Γκοντάρ είχε πάρει θέση υπέρ της Ελλάδας υποστηρίζοντάς την ανοιχτά και με δηλώσεις ραντισμένες με το δηλητήριο του σαρκασμού του: «Σωστά είχε πει η γερμανοεβραία συγγραφέας Χάνα Αρεντ ότι η λογική παροτρύνει τον ολοκληρωτισμό» θα έλεγε το 2010. «Επομένως όλος ο κόσμος χρωστά χρήματα στην Ελλάδα. Αυτή η χώρα θα μπορούσε να απαιτήσει εκατομμύρια των εκατομμυρίων από όλους για τα συγγραφικά δικαιώματα των αρχαίων. Και θα ήταν απολύτως λογικό να της δοθούν. Αμέσως. Οι Ελληνες επίσης κατηγορούνται ως ψεύτες. Αυτό μου θυμίζει έναν παλιό συλλογισμό που μαθαίναμε στο σχολείο: ο Επαμεινώνδας είναι ψεύτης και εφόσον όλοι οι Ελληνες είναι ψεύτες, άρα ο Επαμεινώνδας είναι Ελληνας. Δεν έχουμε προχωρήσει και πολύ από τότε».