1922: Η νύχτα {LF}της καταστροφής της Σμύρνης

Οι συνεχείς προκλητικές δηλώσεις του τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, με αποκορύφωμα τη συγκαιρινή του δήλωση για τη συμπλήρωση των 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή – «Εϊ, Ελληνα! Κοίτα την Ιστορία. Κοίτα πίσω στην Ιστορία. Αν ξεφύγεις και προχωρήσεις παραπέρα, το τίμημα θα είναι βαρύ, βαρύ. Εχουμε μόνο μία πρόταση για την Ελλάδα. Μην ξεχνάς τη Σμύρνη!» -, δεν μπορεί παρά να γεννούν ευρύτερα ερωτήματα αναφορικά με την εκρίζωση των ελληνικών κοινών της Ασιατικής Ελλάδας και τον ιστορικό συμβολισμό της καταστροφής της Σμύρνης. Δεν είναι μόνο ότι ο Κεμάλ πέτυχε μια ολοκληρωτική νίκη έναντι των ελληνικών δυνάμεων οδηγώντας στον ενταφιασμό της Μεγάλης Ιδέας. Αλλά κυρίως ότι η γέννηση του τουρκικού κράτους συνυφάνθηκε με τη νομιμοποίηση των Μεγάλων Δυνάμεων για την πρόσκτηση του μέγιστου μέρους των εδαφών της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη Μικρά Ασία, κατ’ αντιστοιχία του γράμματος του Εθνικού Συμφώνου που ψήφισε το τελευταίο οθωμανικό κοινοβούλιο στις αρχές του 1920. Στο περιβάλλον αυτό δύναται να υποστηριχθεί ότι τα γενεσιουργά αίτια της Μικρασιατικής Καταστροφής εντοπίζονται στη στρατηγική ανεπάρκεια των μετανοεμβριανών ελληνικών κυβερνήσεων να διαμορφώσουν – εφαρμόσουν μια συγκροτημένη πρόταση πολιτικής, συναρμοσμένη με τις επιταγές του εσωτερικού και διεθνούς περιβάλλοντος. Ως εκ τούτου, η νύχτα της φρίκης της 13ης Σεπτεμβρίου του 1922 καθίσταται αμείλικτη για τις αβελτηρίες της ελληνικής πολιτικής ηγεσίας και τις συνεπαγόμενες απολήξεις της για τη μετέπειτα εξέλιξη των ελληνοτουρκικών σχέσεων.

Η εμπρηστική επίθεση των Νεότουρκων στη μητρόπολη του Ελληνισμού το απόγευμα της 31ης Αυγούστου / 13ης Σεπτεμβρίου (παλαιό / νέο ημερολόγιο) του 1922 εκδηλώθηκε αμέσως μετά τις συστηματικές λεηλασίες των κεμαλικών στρατιωτικών δυνάμεων και των άτακτων ένοπλων ομάδων – Τσέτες – στην πόλη. Αντικειμενικός πολιτικός στόχος ήταν η ολοκλήρωση της εθνικής ομογενοποίησης των αλλοεθνών πληθυσμών που διαβιούσαν στα ασιατικά (κυρίως) εδάφη της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δεν ήταν μόνο η οικονομική, πολιτισμική και πολιτική πρωτοκαθεδρία του Ελληνισμού της περιοχής που εξήρε τη μοναδικότητά του, αλλά κυρίως ο ελληνικός τρόπος του βίου που ανήγαγε την «κοσμόπολή» του σε αέναη απειλή για τη συγκρότηση του τουρκικού έθνους. Κατά τον μέντορα του τουρκικού στρατού, γερμανό στρατηγό Λίμαν Φον Σάντερς, «ουδέποτε η Τουρκία θα έχει ασφάλεια στη Δυτική Μικρά Ασία εφόσον εκεί είναι μια άλλη Ελλάδα».

Το μέγεθος της καταστροφής για τη μητρόπολη της Ασιατικής Ελλάδας ήταν ολοκληρωτικό, σηματοδοτώντας το τέλος της πολυπολεοτικής οργάνωσης του Ελληνισμού, από τις απαρχές του, κατά τη διάρκεια των κρητομυκηναϊκών χρόνων (1700-1070 π.χ.), έως τις αρχές του 20ού αιώνα (1922), σε πόλεις και κοινά. Αρκεί η αναδίφηση σε πρωτογενείς αρχειακές πηγές του διπλωματικού και ιστορικού αρχείου του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών για να ξετυλιχθεί η ζωντανή καταγραφή των θηριωδιών που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της πυρπόλησης της Σμύρνης, καταγράφοντας το εύρος της «δάντειας» τραγωδίας.

Ποια είναι όμως τα γενεσιουργά αίτια του ξεριζωμού του Ελληνισμού της Ασιατικής Ελλάδας;

Η απάντηση συνδέεται με τα σημεία τρωτότητας της ελληνικής υψηλής στρατηγικής, στα οποία εγγράφονται μεταξύ άλλων η προορατική αδυναμία των αντιβενιζελικών κυβερνήσεων να διαγνώσουν τις άμεσες εξωτερικές απειλές και να διαμορφώσουν μια λυσιτελή διπλωματική – στρατιωτική στρατηγική ακόμη και για τη διαχείριση της ήττας της ελληνικής στρατιάς στη Μικρά Ασία, τον Αύγουστο του 1922. Είναι χαρακτηριστικά τα διαδοχικά τηλεγραφήματα του ύπατου αρμοστή της Σμύρνης Αριστείδη Στεργιάδη, στις 17/30 Αυγούστου 1922, προς την κυβέρνηση του Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη, επισημαίνοντας το ανοχύρωτο της πόλης και τον αναφυόμενο κίνδυνο για τη διαβίωση των ελληνικών πληθυσμών. Ζητώντας την άμεση λήψη πολιτικών – στρατιωτικών μέτρων για τη σύμπτυξη αμυντικής γραμμής στη Σμύρνη, παράλληλα με τη διπλωματική κινητοποίηση των δυνάμεων της Αντάντ για την ανάσχεση της κεμαλικής προέλασης.

Η απάντηση της κυβέρνησης Πρωτοπαπαδάκη συνίστατο στη λήψη διοικητικών μέτρων για την παρεμπόδιση της καθόδου των ελληνικών πληθυσμών από την ενδοχώρα προς τη Σμύρνη. Ταυτόχρονα τίθεται σε εφαρμογή η καθολική απαγόρευση της εξόδου των ελληνικών πληθυσμών από τη Μικρά Ασία, σύμφωνα με τον νόμο (2870/1922) περί διαβατηρίων, που ψηφίστηκε στις 20 Ιουλίου του 1922 και προσέδιδε τη δυνατότητα αναχώρησης για την Ελλάδα μόνο σε κατόχους ελληνικού διαβατηρίου. Παράλληλα, η Ιη Ελληνική Μεραρχία, που βρισκόταν στη Θράκη, μεταφέρθηκε με μεταγωγικά πλοία στο λιμάνι της Σμύρνης (23 Αυγούστου / 5 Σεπτεμβρίου 1922). Δύο τάγματα της Ιης Μεραρχίας μεταφέρθηκαν σιδηροδρομικώς προς τη Μενεμένη για να ανακόψουν το προσφυγικό κύμα προς τη Σμύρνη, ενισχύοντας παράλληλα το ηθικό των γηγενών πληθυσμών. Ο στόχος δεν επετεύχθη, καθότι η ορμή του προσφυγικού κύματος τα ανάγκασε να επιστρέψουν στη Σμύρνη, ενώ και οι άλλες μονάδες της Ιης Ελληνικής Μεραρχίας αρνήθηκαν να αποβιβαστούν, απαιτώντας (και μάλιστα υπό την απειλή εξεγέρσεως) να επιστρέψουν στη Θράκη. Αξίζει να σημειωθεί ότι μεγάλο μέρος του πληθυσμού που βρισκόταν στην προκυμαία της Σμύρνης επιβιβάστηκε, χωρίς κανέναν περιορισμό, σε καταπλέοντα πλοία διαφεύγοντας από τη Μικρά Ασία στις 25 Αυγούστου / 7 Σεπτεμβρίου 1922. Την αμέσως επόμενη ημέρα απέπλευσαν και τα τελευταία ελληνικά πλοία από το λιμάνι της Σμύρνης, μεταφέροντας τις πολιτικές και στρατιωτικές Αρχές. Ακολούθησε η είσοδος μέρους του ιππικού του Κεμάλ στην ανοχύρωτη πόλη (27 Αυγούστου / 9 Σεπτεμβρίου 1922) με τις συμπαρομαρτούσες θηριωδίες που εκτυλίχθηκαν τις αμέσως επόμενες ημέρες μέχρι και τον εμπρησμό.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας. Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Πειραιώς