Σοφοκλέους, «Φιλοκτήτης»

Σπεύδω εξαρχής να πληροφορήσω τον δημιουργικό αναγνώστη των αρχαίων τραγικών στη σημερινή μου προσέγγιση του σοφόκλειου «Φιλοκτήτη» πως «Φιλοκτήτη» μάς έχει δωρίσει και ο σύγχρονός μας, αξέχαστος συγγραφέας – ποιητής Βασίλης Ζιώγας. Αυτό είναι το κατόρθωμα της αντοχής και των εκπλήξεων που μας δώρισε, πράγματι, το τραγικό (και το κωμικό, άλλωστε) είδος. Αποτελούν δυναμικούς κυτταρικούς όρους που στηρίζουν διαχρονικά άλματα ηθών και λογικής και δομών εξουσίας αιώνων, θρησκειών, δογμάτων και πάντα έχουν την ευλογία να φωτίζουν και νέες κρυφές γωνιές της ανθρώπινης αδιεξόδου με τα προβλήματα που υπάρχουν.

Το 1977 ο σχεδόν αιωνόβιος Αλέξης Μινωτής, ένας από τους πυλώνες των τραγικών ερμηνειών στην Ευρώπη, έπαιξε τον «Φιλοκτήτη» με τρόπο έκτοτε ανεπανάληπτο και διεθνώς μοναδικό. Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Εχει υποστηριχτεί συχνά πως το κεντρικό θέμα του “Φιλοκτήτη” είναι το χάσμα ανάμεσα στις γενιές και εντοπίζεται στη σύγκρουση του Οδυσσέα με τον Νεοπτόλεμο. Πράγματι υπάρχει αυτό το θέμα, αλλά νομίζω πως δεν είναι δεσπόζον. Η σύγκρουση ανάμεσα στον ρεαλιστή και ιδεαλιστή Οδυσσέα, που υπερασπίζεται την αποτελεσματικότητα του λόγου (ανεξάρτητα, αν είναι φορέας της πειθούς ή του Δόλου) και στον ρομαντικό Νεοπτόλεμο, που υπερασπίζεται την πράξη, το ήθος, ή, καλύτερα, ταυτίζει την πράξη με τον λόγο, είναι παράγωγο θέμα. Το ουσιώδες είναι το θέμα του Φιλοκτήτη. Αν διερευνήσουμε σωστά αυτό το θέμα, τότε με έκπληξή μας θα δούμε πως ο “αντιπαθής” Οδυσσέας λειτουργεί ορθότερα μέσα στη διαδικασία του μύθου και ο “συμπαθής”, για το σύγχρονο, τουλάχιστον, κοινό, Νεοπτόλεμος είναι μονοσήμαντος και απλοϊκός. Η ανάγνωση πρέπει να γίνει πρισματική, να αναλυθούν όλες οι κάθοδοι και οι άνοδοι του θεματικού υλικού και να βρεθεί το ορθόκεντρο του όλου συστήματος.

ΘΕΪΚΟ ΣΧΕΔΙΟ. Οταν πέθανε ο Ηρακλής, ξεσκίζοντας τις σάρκες του, κολλημένες πάνω στο πουκάμισο του Νέσσου, έρμος και αβοήθητος, βρέθηκε ένας νέος άνθρωπος να τον σπλαχνιστεί και να τον απαλλάξει από την οδύνη πριν τον θάνατο: ο Φιλοκτήτης. Ως αντίδωρο ο ημίθεος χάρισε τα όπλα του στον ελεητικό συνάνθρωπο. Αυτή η χάρη, όμως, εξυπηρετούσε ένα βαθύ θεϊκό σχέδιο. Βαθύ μέσα στον χρόνο. Ο Φιλοκτήτης, άθελά του και αγνοώντας, αναλάμβανε μιαν αποστολή. Αυτά τα όπλα ήταν προορισμένα να πάρουν την Τροία. Μέσα στον μυθικό μικρόκοσμο ο Φιλοκτήτης είναι ένα σκεύος εκλογών, στον ανθρώπινο, όμως, μικρόκοσμο ακολουθεί την πορεία ενός παρία. Στο ταξίδι για την Τροία οι Ελληνες, με επικεφαλής τους Ατρείδες και με συμβουλή του Οδυσσέα, εγκαταλείπουν τον Φιλοκτήτη στη Λήμνο, έρημο τότε νησί, γιατί δαγκωμένος από κακό φίδι αφορμίζει και είναι αποκρουστικός.

Εδώ βρίσκεται το μεγαλειώδες τραγικό παιχνίδι: ο Φιλοκτήτης, τη μια φορά, για το ΚΟΙΝΟ ΚΑΛΟ ως άνθρωπος απομονώνεται, την άλλη, ως σκεύος εκλογής, πάλι για το ΚΟΙΝΟ ΚΑΛΟ, ανακαλείται. Βέβαια, ο Φιλοκτήτης δεν είναι αθώος. Η αρρώστια του δεν είναι τυχαίο γεγονός. Καταπάτησε ιερό χώρο και το δάγκωμα του φιδιού ήταν μια ιερά νόσος – τιμωρία. Η εμπλοκή του σε μία ασέβεια δεν τον αποδεσμεύει από τη λειτουργική του θέση σε ένα άλλο θεϊκό σχέδιο. Ο άνθρωπος που έχει επιλεγεί για να διεκπεραιώσει το μακροπρόθεσμο σχέδιο είναι ένας ανόσιος που παραλίγο να εμποδίσει το ίδιο αυτό σχέδιο να αναπτυχθεί. Πράγματι, η εγκατάλειψή του στη Λήμνο, χωρίς να παύει να είναι μια απάνθρωπη πράξη, είχε μια μείζονα αναγκαιότητα: παρεμπόδιζε την επικοινωνία των Ελλήνων με το θείο, ήταν μόλυσμα. Ο ίδιος δηλαδή άνθρωπος έλυνε την περιπέτεια της Τροίας και συνεργούσε να μην εξελιχθεί αυτή η περιπέτεια. Δεν παραγνωρίζω το καθαρά ανθρώπινο επίπεδο της τραγωδίας. Εκεί ο Φιλοκτήτης εμφανίζεται ως ένας μοναδικά αξιοπρεπής άνθρωπος που φτάνει ως την απόλυτη άρνηση. Φέρνει μόνος του το πάθος γεμάτος εγκαρτέρηση, αλλά και μίσος απέραντο για κείνους που παγίδεψαν τη ζωή του. Από αυτόν τον αγέρωχο άντρα γοητεύεται ο Νεοπτόλεμος και ριψοκινδυνεύει τη ρήξη με την ιστορία, στην οποία έχει ταχτεί συνδημιουργός.

Δεν ξέρω πόσο πρωτότυπη είναι η ανάγνωση που προτείνω. Νομίζω, όμως, πως αναδύεται μέσα από το κείμενο κατά τρόπο υποχρεωτικό. Το θείο κάνει τις επιλογές του έξω από την ιστορία. Σε ανύποπτο χρόνο υποδείχνει ένα όργανο που θα υπηρετήσει την οικονομία της ανθρώπινης ιστορίας, που την εγγυάται. Αξιοσημείωτο στον “Φιλοκτήτη” είναι το γεγονός πως η αποκάλυψη του σχεδίου και η υπόδειξη του οργάνου γίνεται από τον μάντη Ελενο, γιο του Πρίαμου, δηλαδή από ένα άλλο όργανο που ανήκει στον εχθρό! Αξιοσημείωτη, εξάλλου, είναι η πρόνοια να αποσβεστεί η παρεμπίπτουσα ασέβεια του Φιλοκτήτη: πριν πάει στην Τροία θα θεραπευτεί από τη μολυσματική του πληγή. Εν ονόματι της μεγαλύτερης ωφέλειας θα συγχωρεθεί η μικρότερη ύβρις.

ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΙΚΗ ΣΚΗΝΗ. Μέσα σ’ αυτή τη θεϊκή πλεκτάνη σπαρταράει ένα ανθρώπινο πλάσμα: μισεί, ικετεύει, οργίζεται, δίνεται, εμπιστεύεται, πλανάται, αξιώνεται μιαν απελπισμένη μοναξιά, αποκρούει την υποταγή και τον συμβιβασμό, λαχταράει το μερίδιό του στην κοινή ευτυχία. Είναι προορισμένος να γίνει ήρωας και να δικαιώσει θεσμούς και φορείς που τον ταπείνωσαν. Πρέπει να αναλάβει έναν ρόλο που θα απεχθανόταν σε άλλους. Στο ανθρώπινο επίπεδο η συμπεριφορά του Οδυσσέα είναι πρόστυχη, κι όμως εξυπηρετεί το σχέδιο, ενώ η φιλάνθρωπη στάση του Νεοπτόλεμου, που κερδίζει την κατάφασή μας, όταν πάει να οδηγήσει την πλοκή σε κάποιο σημείο κοντινό στην καρδιά μας, ανακόπτεται από την επιφάνεια του Ηρακλή, που αποκαθιστά τη συνέχεια της θεϊκής ροής. Ο Φιλοκτήτης έχει επιλεγεί, ερήμην, να αναιρέσει τον εαυτό του και την ιστορία του. Υπάρχει μια αριστουργηματική σκηνή στο έργο. Ο ύπνος που παίρνει τον Φιλοκτήτη πάνω στο λογείο ύστερα από έναν παροξυσμό της αρρώστιας του. Αφήνω, όχι χωρίς θαυμασμό, τη διαπίστωση για τις γνώσεις του Σοφοκλή πάνω στην ιατρική και την παθολογία (εξάλλου και η έντονη εριστικότητα του ήρωα δεν είναι άσχετη από τη φύση μιας χρόνιας αρρώστιας), αφήνω το γεγονός πως αυτός ο ύπνος είναι ένα εκπληκτικό εύρημα εκμετάλλευσης του κενού θεατρικού χρόνου. Μένω στην παρατήρηση πως, με την ευκαιρία του ύπνου, για πρώτη φορά ο Νεοπτόλεμος και ο Χορός των Ναυτών έχουν ελεύθερο χρόνο να συνωμοτήσουν για την τύχη του. Να ‘ναι αυτή η σκηνή μια υπόμνηση του Σοφοκλή για τη μεγάλη συνωμοσία των θεών και τον μεγάλο ύπνο της ανθρώπινης ζωής; Ο Σοφοκλής δεν είναι εκείνος που έγραψε τον απάνθρωπο πρόλογο στον “Αίαντα”, όπου η Αθηνά, μπρος στα έκπληκτα μάτια του Οδυσσέα, “παίζει” με έναν βυθισμένο στον ύπνο της μανίας Αίαντα;».