Τα ολιγοπώλια και τι σημαίνουν για τον καταναλωτή

Οι εξαγορές και συγχωνεύσεις που παρατηρούνται σε διάφορες αγορές καταναλωτικών αγαθών αυξάνουν την κλαδική συγκέντρωση. Η συγκέντρωση των αγορών σε πολύ λίγες, πολύ μεγάλες επιχειρήσεις δημιουργεί ολιγοπωλιακές συνθήκες όπου κυριαρχεί ένας μικρός μονοψήφιος αριθμός εταιρειών. Η διαδικασία αυτή φαίνεται να επιταχύνεται από την ενεργειακή κρίση και τον πληθωρισμό, καθώς το δύσκολο περιβάλλον ευνοεί τα μεγαλύτερα εταιρικά μεγέθη και καθιστά πιο δύσκολη την επιβίωση των μικρών οργανισμών.

Η συνεχιζόμενη συγκέντρωση των αγορών σε ολιγοπωλιακές μορφές θέτει το ερώτημα κατά πόσο ο ανταγωνισμός εκεί μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά και να επιτελέσει το έργο της αυτορρύθμισής τους. Το ερώτημα αυτό είναι σήμερα περισσότερο σημαντικό, καθώς οι καταναλωτές αντιμετωπίζουν μια ιστορικών διαστάσεων πληθωριστική και ενεργειακή κρίση που στρέφει το ενδιαφέρον στις τιμές των αγαθών και στο κόστος διαβίωσης.

Επισημαίνεται ότι η πανδημία είχε ήδη ενισχύσει τη συγκέντρωση των αγορών σε λιγότερες και μεγαλύτερες επιχειρήσεις, διότι αυτές οι μεγαλύτερες εταιρείες ήταν πιο έτοιμες να προσαρμοστούν στις ιδιαίτερες συνθήκες που δημιούργησαν η πανδημία και τα συναφή υγειονομικά μέτρα. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η κλαδική συγκέντρωση διεθνώς αυξήθηκε μέσα στην πανδημία όσο είχε αυξηθεί όλη τη δεκαπενταετή περίοδο 2000-2015.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι διεθνείς αγορές συγκεντρώνονται σε λίγα χέρια εδώ και 40 χρόνια, ενώ οι λίγες μεγάλες εταιρείες της ψηφιακής τεχνολογίας (big tech) είναι απόλυτα κυρίαρχοι παίκτες στον τομέα τους και δεν αντιμετωπίζουν αξιόλογο ανταγωνισμό.

Από πολλές απόψεις, η συγκέντρωση του όγκου και της αξίας των πωλήσεων ενός κλάδου σε πολύ λίγες επιχειρήσεις μάλλον δεν είναι μια ευνοϊκή εξέλιξη για τους καταναλωτές. Οι πολύ λίγες και πολύ μεγάλες εταιρείες που συγκροτούν ένα ολιγοπώλιο είναι πιο πιθανό να θέτουν υψηλότερες τιμές, να διατηρούν μεγαλύτερα περιθώρια κέρδους και να πληρώνουν χαμηλότερους μισθούς. Επιπλέον οι καταναλωτές απολαμβάνουν μικρότερη ποικιλία και έχουν λιγότερες εναλλακτικές επιλογές.

Από την άλλη πλευρά, οι μεγάλες εταιρείες λειτουργούν με οικονομίες κλίμακος και οικονομίες φάσματος. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να είναι σε θέση να προσφέρουν χαμηλότερες τιμές στον καταναλωτή συγκριτικά με μικρότερες επιχειρήσεις που λειτουργούν πιο «ακριβά». Για παράδειγμα, οι αλυσίδες σουπερμάρκετ έχουν χαμηλότερες τιμές λιανικής στους περισσότερους κωδικούς προϊόντων συγκριτικά με τις τιμές που μπορούν να προσφέρουν μικρά ανεξάρτητα καταστήματα. Πολλές φορές δε η φύση του επιχειρηματικού κλάδου είναι τέτοια που η αγορά είναι αδύνατον να μοιραστεί σε πολλές επιχειρήσεις με βιώσιμο τρόπο, υπό την έννοια ότι απαιτείται μεγάλο μερίδιο αγοράς για την επιβίωση. Ενα τυπικό τέτοιο παράδειγμα ολιγοπωλίου είναι ο κλάδος της τηλεφωνίας όπου σε κάθε χώρα λειτουργεί τελικά ένας πολύ μικρός αριθμός τηλεφωνικών εταιρειών.

Συνοψίζοντας κάπως απλουστευτικά, το ζήτημα κάθε φορά για τον καταναλωτή είναι εάν η περισσότερο αποτελεσματική λειτουργία των μεγαλύτερων επιχειρήσεων αντισταθμίζει την αναπόφευκτη μείωση του ανταγωνισμού σε μια αγορά με λιγότερους παίκτες.

O Γεώργιος Μπάλτας είναι καθηγητής του Τμήματος Μάρκετινγκ & Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών.