Επιθετική ρητορεία και γεωπολιτική πραγματικότητα

Το επιθετικό ρητορικό κρεσέντο του τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν τις τελευταίες ημέρες, με αφορμή την εκατονταετηρίδα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, προδηλώνει την πάγια στρατηγική της Αγκυρας να είναι οδηγός των εξελίξεων στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, διαμορφώνοντας την ατζέντα των διμερών ζητημάτων με την Ελλάδα και διαδηλώνοντας την αξίωσή της να διαφυλάξει ως κόρη οφθαλμού το γόητρο-κύρος της ως αναδυόμενη περιφερειακή δύναμη.

Ως ένα άλλο επικοινωνιακό παιχνίδι εντυπωσιασμού, η Αγκυρα επιχειρεί να μεταφέρει το πεδίο της αντιπαράθεσης σε ενδονατοϊκό πλαίσιο σε μια προσπάθεια να αποδομήσει τα νομικά επιχειρήματα της Αθήνας για την τουρκική αναθεωρητική πολιτική συμπεριφορά, με σκοπό να αποδυναμώσει το μέτρο νομιμοποίησης της Ελλάδας εντός της καθεστηκυίας Βορειοατλαντικής τάξης. Με την επίκληση της κατοχής και λειτουργικής χρήσης από την Ελλάδα ενός πυραυλικού συστήματος αιχμής που φέρει τη σφραγίδα του ιδεολογικοπολιτικού αντιπάλου των ΗΠΑ-ΝΑΤΟ, επιχειρεί να τρώσει τη διεθνή της εικόνα, της απαρέγκλιτης πίστης-νομιμοφροσύνης της εντός του Οργανισμού του Βορειοατλαντικού Συμφώνου. Σε δεύτερο χρόνο θα υπομνήσει την εργαλειακή χρήση της Ελλάδας από τις ΗΠΑ, αναγνωρίζοντας «ότι αυτοί που προκαλούν αναταραχές και παρενοχλήσεις στο Αιγαίο Πέλαγος λειτουργούν ως πιόνια κάποιου» με σκοπό να υπονομευθούν τα τουρκικά εθνικά συμφέροντα. Αν και οι ΗΠΑ αναγνωρίζουν το ειδικό βάρος της Τουρκίας εντός της νατοϊκής συμμαχίας, δεν θα πρέπει να παραγνωρίσουμε το γεγονός ότι λειτουργούν ως εξισορροπητικός μηχανισμός στην ελληνοτουρκική διαμάχη, η οποία εκκινά ευθύς αμέσως με την ένταξη των δύο κρατών στο ΝΑΤΟ (18/2/1952). Είναι η διασφάλιση της εξωτερικής ασφάλειας από το ΝΑΤΟ-ΗΠΑ που συνωθεί την Αγκυρα να αναπτύξει τις αναθεωρητικές της αξιώσεις στο Αιγαίο και στην Κύπρο, εφόσον η εκτεταμένη αμερικανική πυρηνική αποτροπή και η παγίωση των σφαιρών επιρροής μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων εξισορροπούσε τη σοβιετική απειλή. Δεν είναι άλλωστε τυχαία η περιγραφή από τον τρίτο πρόεδρο της Τουρκικής Δημοκρατίας Celal Bayar, σε ομιλία του τον Οκτώβριο του 1957, ότι Τουρκία επιχειρεί να μιμηθεί τις ΗΠΑ, έτσι ώστε να μπορέσει μια μέρα να αναδειχθεί σε μια ευημερούσα και πολυπληθή «μικρή Αμερική».

Συναφώς, για μια σειρά από λόγους και αιτίες που συνέχονται με το ειδικό βάρος του εκάστοτε κράτους στην πλανητική, γεωπολιτική σκακιέρα και χωρίς να υποτιμούμε το γεγονός της υπερεπέκτασης των πολιτικών της στόχων, σε συνάρτηση με την οικονομική της τρωτότητα, η γεωστρατηγική σημασία της Τουρκίας και η περιφερειακή της πρωτοκαθεδρία παραμένει απαράλλακτη. Στο περιβάλλον αυτό, ο τούρκος πρόεδρος αξιοποιεί τη θέση της χώρας του ως αναντικατάστατου γεωπολιτικού άξονα με αντικειμενικό πολιτικό στόχο τη σύναψη πελατειακών σχέσεων με τους ισχυρούς δρώντες του διεθνούς συστήματος. Πρόκειται για τη διαμόρφωση μιας αμφίδρομης ανταλλακτικής σχέσης υπηρεσιών-ωφελημάτων μεταξύ κρατών διαφορετικής ιεραρχικής βαθμίδας, εδραζόμενη στο στοιχείο της αμοιβαιότητας και στην ανάπτυξη ενός διαδραστικού πλαισίου αμοιβαίων- ανταποδοτικών συναλλαγών σε επιθυμητά-επιζητούμενα αγαθά-υπηρεσίες. Ωστόσο, η διαπραγματευτική ισχύς μιας μεσαίας δύναμης ή ενός λιγότερου ισχυρού κράτους είναι απότοκη της διαμορφωθείσας κατανομής ισχύος σε πλανητικό επίπεδο. Γεγονός που αντικατοπτρίζεται στο είδος-μέτρο των εξωτερικών του απειλών και στη διαθεσιμότητα άλλων Μεγάλων Δυνάμεων που δύναται να προσφέρουν ανάλογη πολιτικοοικονομική-στρατιωτική υποστήριξη, σε συνδυασμό με τον βαθμό εξάρτησης του κράτους προστάτη στις παροχές του πελάτη και των πολιτικοδιπλωματικών ικανοτήτων της πολιτικής ηγεσίας του δεύτερου.

Εν κατακλείδι, η εγκαθίδρυση ενός πλαισίου πελατειακών σχέσεων μεταξύ κρατών διαφορετικής βαθμίδας ισχύος, ιεραρχείται υψηλά στις προτεραιότητες τόσο του προστάτη, επειδή του προσφέρει ένα εύκολα μετρήσιμο και διεθνώς αναγνωρίσιμο πολιτικό και στρατηγικό πλεονέκτημα σε σχέση με τους αντιπάλους του, όσο και του πελάτη, επειδή συμβάλλει άμεσα στη μεγιστοποίηση της ασφάλειάς του.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών