Οι εντάσεις δεν ωφελούν τα ελληνοτουρκικά

Από τον περασμένο Απρίλιο γινόμαστε, για άλλη μια φορά, μάρτυρες μιας σταδιακά αυξανόμενης έντασης ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία για τα γνωστά και επί χρόνια διμερή ζητήματά μας. Γίνονται πολλές συζητήσεις σχετικά με το ποιος ξεκίνησε αυτή την κρίση και ποιος ωφελείται περισσότερο. Αυτή, όμως, είναι μια λάθος οπτική. Η εμπειρία καταδεικνύει ότι οι περίοδοι εντάσεων δεν έχουν αποφέρει οφέλη σε καμία από τις δύο χώρες κι έχουν υπονομεύσει περαιτέρω τις διμερείς σχέσεις και κάθε ευκαιρία να διευθετηθούν οι μεταξύ τους διαφορές. Η ίδια εμπειρία μας έχει, επίσης, διδάξει ότι υπάρχουν τρόποι οι εντάσεις αυτές να αποτραπούν αντί να κλιμακώνονται.

Η διένεξη για την υφαλοκρηπίδα είναι ένα ενδεικτικό παράδειγμα. Οταν οι δύο χώρες ανακάλυψαν στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ότι είχαν διαφωνία για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου προσπάθησαν να επιλύσουν το ζήτημα μέσω διαπραγματεύσεων. Οι αρχικές προσπάθειες αποδείχθηκαν άκαρπες. Κατάφεραν, ωστόσο, να συμφωνήσουν ότι δεν θα έκαναν καμία περαιτέρω κίνηση που θα οδηγούσε σε σύγκρουση και δεσμεύτηκαν γι’ αυτό με την υιοθέτηση του Πρακτικού της Βέρνης του 1976, το οποίο «πάγωσε», επιτυχώς, το θέμα για τις επόμενες δεκαετίες. Απόδειξη είναι ότι, μετά την υιοθέτησή του, οι δύο χώρες δεν είχαν καμία αξιοσημείωτη ένταση με επίκεντρο την υφαλοκρηπίδα, με εξαίρεση το επεισόδιο του 1987.

Τα κρίσιμα ζητήματα διαφωνιών για το Αιγαίο – όπως, για παράδειγμα, το ζήτημα του εναέριου χώρου – δημιουργούν διαρκώς συνθήκες αντιπαράθεσης. Παρά το ανησυχητικό αυτό γεγονός, δεν λαμβάνεται καμία πραγματική πρόληψη αποφυγής κινδύνου. Αντίθετα, οι περιοδικές εντάσεις, που αποδυναμώνουν περαιτέρω τη φιλία μεταξύ των δύο κρατών, έχουν καταστεί αρκετά συχνό φαινόμενο και μερικές από αυτές είχαν τις προϋποθέσεις να εξελιχθούν σε στρατιωτική σύγκρουση.

Από την οπτική της Τουρκίας, οι εντάσεις αυτές – τουλάχιστον η πολύ πρόσφατη – δεν ξεκίνησαν από την Ελλάδα και την Τουρκία, αλλά από άλλα κράτη, τα οποία ενεργούν, σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο, με βάση τα δικά τους συμφέροντα από την ελληνοτουρκική διένεξη που, όχι απλώς δεν ταυτίζονται με τα ελληνοτουρκικά αλλά μακροπρόθεσμα τα βλάπτουν κιόλας. Η Ελλάδα και η Τουρκία έχουν, άλλωστε, αντιμετωπίσει τέτοιες εντάσεις ξανά στο παρελθόν και η παρούσα δεν φαίνεται να διαφέρει. Χωρίς, μάλιστα, να υπάρχει κάποια νέα ή έκτακτη αιτία αντιπαράθεσης, οι δύο χώρες έχουν καθημερινούς ανταγωνισμούς στον εναέριο χώρο του Αιγαίου, ενώ αυτή τη φορά επεισόδια σημειώνονται και στον εναέριο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου.

Ρεαλιστικά, αυτό δεν μπορεί να εξηγηθεί με βάση τα αναμενόμενα εσωτερικά πολιτικά οφέλη των κυβερνήσεών τους. Αυτό συμβαίνει απλώς και μόνο επειδή, λόγω του πολιτικού ρίσκου που προκαλεί η κάθε κρίση, και οι δυο κυβερνήσεις θέλουν να αποφύγουν να κατηγορηθούν ότι αντέδρασαν «αναποτελεσματικά» απέναντι στον γείτονα.

Εχουμε συγκεκριμένα παραδείγματα για τα γεωπολιτικά οφέλη που αποφέρουν οι εντάσεις αυτές στις μεγάλες δυνάμεις. Ενδεικτικά, αυτές οι τρίτες χώρες ενισχύουν την παρουσία τους με στρατιωτικές βάσεις στην ελληνική επικράτεια κι επηρεάζουν καταλυτικά την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας, ειδικά σε ό,τι αφορά τις σχέσεις της με μη δυτικά κράτη.

Στο μεταξύ όμως η Ελλάδα και η Τουρκία απομακρύνονται ακόμη περισσότερο από τη διευθέτηση των μεταξύ τους διαφόρων. Ο τούρκος πρόεδρος, από την πλευρά του, διαμήνυσε επί της ουσίας το τέλος στον κύκλο διαπραγματεύσεων που επανεκκίνησε στις αρχές του 2021. Η ελληνική πολιτική ηγεσία, από την άλλη, δυσκολεύεται να συζητήσει με τους τούρκους ομολόγους της καθώς, εξαιτίας της έντασης, η κοινή γνώμη προσδοκά από αυτή να εφαρμόσει σκληρή πολιτική απέναντι στην Τουρκία.

Συμπεραίνουμε άρα ότι και αυτή η σημερινή κρίση, παρότι ωφελεί τρίτους, είναι βλαπτική για τα συμφέροντα των δύο χωρών και τις απομακρύνει ακόμη περισσότερο από μια προοπτική λύσης σε προβλήματα που τις ταλαιπωρούν εδώ και πάρα πολύ καιρό. Συνεπώς αυτό που θα πρέπει να ζητάμε από την Ελλάδα και από την Τουρκία είναι να χαμηλώσουν τους τόνους και να προχωρήσουν σε έναν ειλικρινή κι εποικοδομητικό διάλογο.

Ο Γιουσέλ Ασέρ είναι καθηγητής του Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Yıldırım Beyazıt της Αγκυρας