«Είναι αυθάδεια να πεις πως ξέρεις τον κόσμο»

Αν η στήλη «Γευματίζοντας με ΤΑ ΝΕΑ» μπορεί να σεμνύνεται για κάτι, είναι πως όλοι οι φιλοξενούμενοί της, όσο γνωστοί κι αν είναι, αλλά και όσο διαφορετικές οι ιδιότητές τους, τα εξομολογητικού ή μη χαρακτήρα σχόλιά τους συγκλίνουν σε μια αλήθεια: πως οτιδήποτε μεγάλο συντελείται στον χώρο της επιστήμης και της τέχνης έχει ως αφετηρία του μια ιδιωτική περιπέτεια, συχνά ταυτισμένη με την ανάληψη μιας προσωπικής έκθεσης και διακινδύνευσης. Και είναι αυτό ακριβώς που μας κάνει να αισθανόμαστε πως μπορεί το «Γευματίζοντας» να περιλαμβάνει κάθε Σάββατο ένα μόνο πρόσωπο, αλλά δεν μπορεί να μην αναλογίζεται κανείς την ευφρόσυνη σύναξη που θα σχηματιζόταν αν όλοι ως τη στιγμή αυτή οι φιλοξενούμενοι και όσοι πρόκειται να ακολουθήσουν συγκεντρώνονταν γύρω από μια πραγματική ή ιδεατή τράπεζα για να ολοκληρώσουν με τη ζωντανή τους παρουσία μια ποικιλότροπα εκφρασμένη συγγένεια. Δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση η πεζογράφος Αθηνά Κακούρη που από το ύψος των 92 της χρόνων στέλνει ένα αισιόδοξο μήνυμα: όσο μεστό κι αν είναι το παρελθόν ενός ανθρώπου, μπορεί να το διαχειρίζεται με τη χάρη ενός πούπουλου.

Δεν υπάρχει συγγραφέας, Ελληνας ή ξένος, που να μην αναφέρεται στον γενέθλιο χώρο του (χωριό ή πόλη, απομακρυσμένη επαρχία ή πολυδύναμη πρωτεύουσα) ως τροφοδότη του αφηγηματικού του έργου. Η Κωνσταντινούπολη για τον Γιώργο Θεοτοκά, τα Γιάννινα για τον Δημήτρη Χατζή, η Θεσσαλονίκη για τον Γιώργο Ιωάννου, η Καβάλα για τον Βασίλη Βασιλικό, δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση η Πάτρα για την Αθηνά Κακούρη. «Η Πάτρα, την εποχή που γεννήθηκα, είχε όλα τα χαρακτηριστικά μιας μεσογειακής παραθαλάσσιας πόλης, ζούσε δηλαδή από το εμπόριο και το λιμάνι της, είχε ζωηρή σχέση με την ενδοχώρα, αλλά δεχόταν και πλήθος από επιδράσεις ευρωπαϊκές. Ηταν ανεκτική και εξωστρεφής, πολύγλωσση και δημιουργική. Η κρατική εξουσία ήταν περιορισμένη και η Δημοτική Αρχή λειτουργούσε με τη συνεργασία και τη συνδρομή των ευρωστότερων μελών της κοινωνίας της. Κοντολογίς, ήταν μικρότερη αλλά παρόμοια με τη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια, τη Μασσαλία…

Ετσι πρόφθασα να γνωρίσω μια αστική κοινωνία, που – μολονότι τότε δεν το ξέραμε – σύντομα ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος με τα επακόλουθά του θα την εξαφάνιζε. Σήμερα, σχεδόν κανείς πλέον στην Ελλάδα δεν έχει στέρεη γνώση των ανθρωπίνων σχέσεων, των κανόνων, των ιδεωδών, της λειτουργίας μιας τέτοιας κοινωνίας. Αυτά όμως διαμόρφωσαν εμένα και σύμφωνα μ’ αυτά ζω και γράφω. Μου δίνουν δε ένα πολύ καλό εφόδιο για να πλησιάσω ένα μέρος της κοινωνίας των αρχών του 20ού και εν μέρει του 19ου αιώνος και να καταλάβω τους ανθρώπους της».

Οσο και αν ο Κωστής Παλαμάς διατεινόταν πως το έργο του υπήρξε συνέπεια της «ασάλευτης ζωής» του, υπάρχουν δημιουργοί που το «πολλών δ’ ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω» του Ομήρου για τον Οδυσσέα τούς εκφράζει πληρέστερα. «Δεν έχω “ταξιδέψει πολύ” με την έννοια της περιηγήσεως σε πολλά σημεία της υφηλίου. Μόνο μία ή δύο φορές στη ζωή μου επισκέφθηκα μια πόλη αποκλειστικά και μόνο για να δω τα μνημεία της και τα μουσεία της. Εχω όμως ζήσει δυο χρόνια στη Βιέννη, έχω επισκεφθεί πολύ πολύ συχνά τη μικρή γερμανική πόλη Καρλσρούη καθώς και το Λονδίνο, και έχω περάσει δεκαοκτώ φθινόπωρα / χειμώνες / ανοίξεις εγκατεστημένη στη Φιλαδέλφεια της Αμερικής (τα αντίστοιχα καλοκαίρια ήμουν πάντα στην Ελλάδα). Στο καθένα απ’ αυτά τα μέρη έζησα για κάποιον λόγο και πολύ διαφορετικά κάθε φορά. Στη Βιέννη επειδή εκεί έκανε το διδακτορικό του ο άντρας μου, δηλαδή έζησα φοιτητικά και με τα πολύ λίγα μέσα της εποχής. Στα άλλα μέρη πήγαινα είτε για να βλέπω την κόρη μου και να βοηθώ με τα εγγόνια μου, είτε επειδή εκεί δίδασκε ο άντρας μου. Ετσι γνώρισα ένα διαφορετικό περιβάλλον κάθε φορά, αλλά όχι με τους στόχους του τουρίστα. Λόγου χάριν, στην Αμερική, τόσο πολλά χρόνια, δεν είδα ποτέ τους καταρράκτες του Νιαγάρα, πήρα όμως μια γεύση τού πώς λειτουργεί σε μια γωνίτσα των ΗΠΑ μια μετρίου εισοδήματος γειτονιά και πού στέκει στην αξιοκρατική κλίμακα του τόπου ο πανεπιστημιακός. Παράδειγμα: στην Αμερική, Ελληνας σημαίνει είτε εκατομμυριούχος είτε μικροπραγματευτής. Ενώ πανεπιστημιακός σημαίνει μάλλον κακομοίρης, καθώς το μέτρο που υπερισχύει είναι το “πόσα λεφτά βγάζεις τον χρόνο”.

Αυτές μου οι περιπλανήσεις υπήρξαν τελείως διαφορετικές μεταξύ τους και επομένως με ώθησαν σε άλλες σκέψεις, άλλα ερωτηματικά και άλλα αισθήματα. Η πρώτη μού έδωσε να καταλάβω τη φοιτητική ζωή, το πώς αλλάζει τις σχέσεις με τους γονείς που αφήνεις πίσω σου και άλλα τέτοια σχετικά, ενώ το της Αμερικής ήταν στην ουσία ένας εκπατρισμός, στον οποίο οδηγηθήκαμε αναγκαστικά για να επιζήσουμε. Τελικά βγήκαμε πολύ, μα πολύ ωφελημένοι από την αμερικανική εμπειρία και αυτό με βοήθησε να καταλάβω πως αν είσαι “καλός καπετάνιος” με τις φουρτούνες θα γίνεις πιο καλός, πιο πλούσιος, φθάνει να μην κουβαλάς εσύ μέσα στην ψυχή σου τους… Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες.

Κέρδος μου επίσης μεγάλο ήταν πως, έχοντας ζήσει ανάμεσα σε Αυστριακούς, Εγγλέζους, Αμερικανούς, αναγκαστικά είδα την πατρίδα μου μέσα από τα μάτια των άλλων. Για μένα η Ελλάδα είναι αναπόσπαστη από την ύπαρξή μου και επομένως από την προκοπή της εξαρτάται η ζωή μου. Αλλά για έναν Γάλλο, έναν Πολωνό, έναν Φινλανδό, έναν Εγγλέζο πόση σημασία έχει; Τι είναι γι’ αυτόν; Συνήθως είναι ένα ασήμαντο κρατίδιο, κάπου στις παρυφές του κόσμου. Αλλά μπορεί και όχι. Παραδείγματος χάριν, στο Πρίνστον υπήρχαν μόνο δυο τρία ταξί διότι κατοικείται από πάμπλουτους Αμερικανούς που έχουν από δυο και τρία αυτοκίνητα ο καθένας. Εκεί όμως λειτουργεί και το Ινστιτούτο Προχωρημένων Σπουδών, που φιλοξενεί υποτρόφους απ’ όλον τον κόσμο, μεταξύ των οποίων και πολλούς, μα πολλούς αρχαιολόγους. Μεταχειρίζεται λοιπόν τους δυο τρεις ταξιτζήδες για να μεταφέρουν από και προς το αεροδρόμιο τους επισκέπτες του. Με έναν τέτοιον έπιασα κάποτε συζήτηση σε μια μακρινή διαδρομή. Οταν άκουσε πως είμαι Ελληνίδα, άρχισε να μου λέει για τη μεγάλη πατρίδα μου, πολλά για το μεγαλείο της και τέλος με ρώτησε πόσες φορές πιο μεγάλη από τις ΗΠΑ ήταν! Ο καημένος, έχοντας μεταφέρει από και προς το κοντινό αεροδρόμιο της Νέας Υόρκης πολλούς αρχαιολόγους και ακούγοντας αναγκαστικά τις κουβέντες τους, δεν μπορούσε να φανταστεί την Ελλάδα παρά μόνον ως μια αχανή χώρα. Απέραντη ήταν η κατάπληξή του όταν του είπα πόσο μικρή είναι η ελληνική επικράτεια και νομίζω πως μέχρι τέλους πίστευε πως αστειευόμουν.

Ναι, λοιπόν, έχω δει μερικές πόλεις και έχω γνωρίσει τα μυαλά μερικών ανθρώπων. Αυτό με έκανε να καταλάβω πολύ καλά πως ο κόσμος είναι εξαιρετικά περίπλοκος και είναι αυθάδεια να πεις πως τον ξέρεις».

Περί μυθιστορημάτων

Επόμενο είναι όταν συζητάς με μια συγγραφέα και αστυνομικών διηγημάτων να τη ρωτήσεις, χωρίς πρόθεση να τη θίξεις, για την αξία μιας αμφισβητήσιμης για πολλούς μορφής λογοτεχνίας ως καθαρόαιμου λογοτεχνικού είδους. «Για να θεωρηθεί ένα μυθιστόρημα ή διήγημα αστυνομικό πρέπει να εμφανίζει ένα πρόβλημα, και μάλιστα κατά τρόπο συναρπαστικό, να περιπλέκει διαρκώς τα πράγματα και να τα φέρνει, αιφνιδιαστικά, σε μια λύση που δεν ήταν εξαρχής προβλέψιμη. Νομίζω ότι μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού τα έργα που είναι και αστυνομικά και λογοτεχνία υψηλή, και το ένα απ’ αυτά τα ελάχιστα – “Το μυστήριο του Εντουιν Ντρουντ” του Κάρολου Ντίκενς – έχει μείνει μισοτελειωμένο.

Στον κόσμο και ανά τους αιώνες υπάρχουν λίγα αθάνατα μυθιστορήματα και ένα πλήθος καλά, που μάλιστα έχουν επιζήσει για δεκαετίες. Ανάμεσα σ’ αυτά συγκαταλέγονται και τα αστυνομικά εκείνα – πάμπολλα και πολύ διαφορετικών εποχών και τρόπων – όπου τα πρόσωπα είναι ζωντανά, οι διάλογοι αληθοφανείς, οι περιγραφές έχουν ακρίβεια και χάρη, η γλώσσα είναι ωραία, και διάφορα άλλα που τέρπουν τον απαιτητικό αναγνώστη και τον διασκεδάζουν».

Υπήρξαν δημοσιογράφοι που διεκδίκησαν ως ισότιμη δραστηριότητά τους τη λογοτεχνία, αλλά πολύ λιγότεροι λογοτέχνες που θα αναγνώριζαν ως τίτλο τιμής το να έχουν υπάρξει και δημοσιογράφοι. Ποιες, αλήθεια, οι σχέσεις δημοσιογραφίας και λογοτεχνίας; «Στην αρχή όλα μεταδίδονταν προφορικά, είτε ένας μιλούσε προς έναν είτε ένας μιλούσε σε μια συγκέντρωση πολλών, όπως οι ποιητές στην αρχαιότητα. Μετά βρήκαμε την τυπογραφία και το βιβλίο έγινε σιγά σιγά πολύ προσιτό. Και με την εξέλιξή της εμφανίστηκε η εφημερίδα, όπου πλέον καθημερινά ένας σχετικά μεγάλος κύκλος ανθρώπων σε διαφορετικά μέρη διάβαζε ένα και το αυτό κείμενο. Τότε άρχισαν κοντά στις ειδήσεις να δημοσιεύονται και ποιήματα ή πεζά που θα τραβούσαν το ενδιαφέρον και θα μεγάλωναν την κυκλοφορία της εφημερίδας. Ο 19ος αιώνας (νομίζω) είδε τη μεγάλη δόξα του μυθιστορήματος σε συνέχειες και αυτό το γνωρίσαμε κι εμείς όταν ο Παπαδιαμάντης, ο Ροΐδης, ο Μητσάκης και άλλοι λογοτέχνες μας εμφανίζονταν στις εφημερίδες και έτσι γίνονταν ευρύτερα γνωστοί. Στις εφημερίδες επίσης δημοσιεύονταν κριτικές – σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα η εφημερίδα είχε τον μόνιμο κριτικό της, που παρακολουθούσε όλη τη λογοτεχνική παραγωγή και έγραφε αναλόγως. Σήμερα η κριτική στον τόπο μας έχει εξαφανιστεί όπως και οι δημοσιεύσεις λογοτεχνίας σε εφημερίδες. Θα έλεγα λοιπόν ότι η εφημερίδα προσέφερε πολλές υπηρεσίες στη λογοτεχνία.

Για το αντίστροφο όμως τι να πει κανείς με τις τόσες κακογραμμένες σελίδες που ξεχύνονται καθημερινά και την αρειμάνια κακοποίηση της ελληνικής γλώσσας; Το μόνο που με παρηγορεί είναι πως υπάρχουν ακόμη δημοσιογράφοι που γράφουν με καλλιέπεια και σεβασμό στη γλώσσα μας».

Οι «δάσκαλοι»

Είναι ίσως από τις συγκινητικότερες στιγμές όταν συζητάς με έναν δημιουργό, οποιαδήποτε τέχνη και αν ασκεί, να τον ακούς να μιλάει για τους δασκάλους του. «Γεννήθηκα σ’ ένα σπίτι όπου υπήρχε μια καλούτσικη βιβλιοθήκη. Ηταν όμως περιορισμένη – πράγμα φυσικό γιατί οι γονείς μου επέλεγαν προσεκτικά τι έβαζαν στα χέρια μας αλλά και επειδή τότε δεν υπήρχε αυτός ο ποταμός εκδόσεων. Το αποτέλεσμα ήταν ότι τα βιβλία που μου άρεσαν τα διάβαζα και τα ξαναδιάβαζα δεκάδες φορές. Εκτός λοιπόν από τον Ιούλιο Βερν (μετάφραση και διασκευή Καζαντζάκη) και τη “Διάπλαση των Παίδων” (που ψυχή της ήταν ο Γρηγόριος Ξενόπουλος), έχω διαβάσει πάλι και πάλι και πάλι τα “Διηγήματα” του Ζαχαρία Παπαντωνίου και τα “Λόγια της πλώρης” του Ανδρέα Καρκαβίτσα, στον πόλεμο έμαθα από στήθους ολόκληρο τον “Υμνο στην Ελευθερία” και μπορώ ακόμη να απαγγείλω το μεγαλύτερο μέρος του. Και φυσικά έχυσα μερικούς ποταμούς δακρύων με τα μυθιστορήματα της Πηνελόπης Δέλτα.

Τα πρώτα μου δημοσιεύματα ήταν σύντομες ταξιδιωτικές εντυπώσεις στην τοπική εφημερίδα “Νεολόγος των Πατρών”, όπου δημοσίευε από χρόνια πολλά ο πατέρας μου χρονογραφήματα.

Οταν αποπειράθηκα να γράψω αστυνομικά, αυτή που μιμήθηκα ήταν η Αγκαθα Κρίστι. Ο πρώτος που διάβασε τα διηγήματα αυτά με μάτι δασκάλου ήταν ο Γιώργος Σαββίδης που τότε διηύθυνε μαζί με τη σύζυγό του, τη Λένα, το περιοδικό “Ταχυδρόμος”. Και αυτός που μου έβαλε την ιδέα να γράψω ένα μυθιστόρημα ιστορικό, και μάλιστα για την εποχή του Διαφωτισμού στην Ελλάδα, ήταν ο Αλκης Αγγέλου. Αυτοί είναι κυρίως οι έλληνες συγγραφείς και δάσκαλοί μου».

Tivoli

Εμμανουήλ Μπενάκη 34, Εξάρχεια

Πολίτικη σαλάτα       €7

Πολύχρωμη σαλάτα με ταλαγάνι, ρόδι και σος βινεγκρέτ       €9

Χοιρινό με κάρι       €11

Γλώσσα πελαγίσια με βραστά λαχανικά       €14

Ραβανί με μαστίχα και παγωτό βανίλια       €6

Λεμονάδα Κλιάφα       €2,5

Σύνολο €49,50