Μη ζεις τον μύθο, ζήσε την ουσία της αρχαιότητας

Ακόμη μία χρονιά που, ευτυχώς, βούλιαξαν πολλοί αρχαιολογικοί χώροι ανά την επικράτεια. Επίσης θετικό είναι πως τα τελευταία χρόνια υπάρχει αύξηση και στους έλληνες επισκέπτες. Αρχίζουμε πλέον να αποζητούμε και να αντιλαμβανόμαστε πόσο ωραίο είναι να επισκεφτείς ένα κάστρο, έναν πύργο, ένα μουσείο, μια αρχαία ακρόπολη που σίγουρα υπάρχει κάπου κοντά μας.

Πού είναι το πρόβλημα όμως;

Εκατομμύρια επισκέπτες κάθε χρόνο αποζητούν και ψάχνουν απεγνωσμένα τον μύθο. Πού έζησε ο Αγαμέμνονας; Πού έκατσε ο Οδυσσέας; Πού ξυρίστηκε ο Πάτροκλος; Πού ξεψείριασε την κόρη της η Κλυταιμνήστρα που ένας θεός ξέρει (ήταν και πολλοί τότε) από ποια φιλενάδα της κόλλησε τις ψείρες, το σκασμένο. Πρόσφατα είδα έναν αρκετά «επιτυχημένο» influencer των κοινωνικών δικτύων να «δείχνει» στους ακολούθους του… το σημείο του βράχου στο Σούνιο από το οποίο πήδηξε ο Αιγέας και ονομάστηκε το πέλαγος Αιγαίο. Το ίδιο το σημείο. Ισως είδε τις πατημασιές από τα σανδάλια του Αιγέα. Ναι, προφανώς και γίνομαι σαρκαστικός γιατί είναι θλιβερό πόσο μας έχει στοιχειώσει η μυθολογία σε αυτόν τον τόπο.

Τον 21ο αιώνα είναι λίγο κρίμα κι άδικο να αναζητούμε μόνο μια χούφτα μυθικούς ήρωες και να αρκούμαστε σε αυτό, όταν υπάρχει ένας τεράστιος, συναρπαστικός κόσμος έτοιμος να τον ανακαλύψουμε σε κάθε γωνιά της χώρας.

Δυστυχώς έχουμε ακόμη ορδές επισκεπτών να αναζητούν τους μυθικούς ήρωες ανάμεσα στα αρχαία ερείπια. Και, θα μου πείτε, είναι κακό αυτό; Ε, κάπως είναι. Πρώτον γιατί δεν θα τους βρουν και θα φύγουν απογοητευμένοι και δεύτερον γιατί ο αρχαίος κόσμος είναι πολύ περισσότερα. Η υπεραπλούστευση που επέρχεται με την αφήγηση σύντομων μύθων και θρύλων δεν αρκεί για να ξετυλίξει μπροστά μας όλο το μεγαλείο και τη σημασία του αρχαίου κόσμου που υπάρχει μέσα και πίσω από κάθε εύρημα σε κάθε αρχαιολογικό χώρο και κάθε μουσείο.

Δεν θα βρεις μυθικούς ήρωες πίσω από κάθε εύρημα σε κάποιο μικρό αρχαιολογικό χώρο, ούτε κάποια θρυλική φιγούρα πίσω από κάθε εύρημα σε κάποιο μουσείο. Θα βρεις όμως κάτι σημαντικότερο πίσω από χιλιάδες κειμήλια που περνούν συχνά απαρατήρητα. Αληθινές ιστορίες πραγματικών ανθρώπων. Δύο σύντομα παραδείγματα: στο Μουσείο του Κεραμεικού υπάρχει μια ταφική στήλη. Είναι μια πλάκα ορθογώνια με ανάγλυφο που δείχνει έναν νεαρό ιππέα να σκοτώνει έναν εχθρό πεσμένο στο έδαφος. Το να είσαι ιππέας στην αρχαία Αθήνα σημαίνει ότι είχες τα λεφτά (η οικογένειά σου) να μπορείς να συντηρήσεις άλογα και ιππικό εξοπλισμό. Αν δεν είχες, πολεμούσες ως απλός πεζός. Ο νεαρός ιππέας λέγεται Δεξίλεως και πέθανε σε μια μάχη. Θάφτηκε με τιμές στο δημόσιο νεκροταφείο της πόλης. Η ταφική στήλη του είναι η μοναδική στην αρχαία Αθήνα που αναγράφει χρονολογία γέννησης και θανάτου. Γιατί; Ο Δεξίλεως πέθανε 20 ετών. Γεννήθηκε το 414 π.Χ. και πέθανε το 394 π.Χ. Είχε μεσολαβήσει η τυραννία των Τριάκοντα Τυράννων στην Αθήνα. Οι Τύραννοι ήταν ολιγαρχικοί. Ενα μεγάλο μέρος τους ήταν από την τάξη των ιππέων. Η «χούντα» των Τριάκοντα έγινε όσο ο Δεξίλεως ήταν παιδί ακόμη και δεν κράτησε πολύ. Η δημοκρατία επανήλθε, αλλά τα πάθη ήταν έντονα. Ο λαός δεν έβλεπε με καλό μάτι τους αριστοκράτες (δηλαδή και τους ιππείς). Ηταν σαν να θέλει η οικογένεια να δηλώσει στην πόλη ότι ο Δεξίλεως δεν είναι σαν «τους ιππείς που ξέρανε». Ηταν μικρός όταν οι Τύραννοι βασάνισαν την πόλη. Δεν φταίει το παιδί για τις «αμαρτίες» της προηγούμενης γενιάς. Μια οικογένεια έχασε ένα νεαρό μέλος της και θρήνησε. Μέσα από τον θρήνο της μας σώθηκε στον χρόνο μια στιγμή που ξεδιπλώνει όλα τα κοινωνικά πάθη και αναταραχές ενός κόσμου περίπλοκου.

Συνεχίζω. Στο Μουσείο Αρχαίας Αγοράς υπάρχει σε μια γωνιά ένα μικρό θραύσμα αγγείου. Είναι η βάση ενός ποτηριού. Απλό, λιτό και απέριττο. Εχει μια απλή επιγραφή χαραγμένη με το χέρι. Η επιγραφή γράφει «Είμαι του Σίμωνα». Τίποτε συγκλονιστικό ως εδώ, ε;

Είναι πολύ πιθανό αυτός ο Σίμωνας του αγγείου να είναι ένας τσαγκάρης που είχε το μαγαζάκι του ακριβώς έξω από τα όρια της αρχαίας Αγοράς. Εκεί, λέει η παράδοση, σύχναζε ο Σωκράτης, ο μποέμ φιλόσοφος. Εκεί μαζευόταν κι όλη η πιτσιρικαρία των Αθηνών να ακούσει τον Σωκράτη να τους μιλάει αυτοπροσώπως για σκέψεις που χάραξαν τον δυτικό κόσμο ανεξίτηλα. Ο Σίμωνας, κατά τον θρύλο, ήταν ο πρώτος που σκέφτηκε να καταγράψει ό,τι άκουγε από τον Σωκράτη. Δεν μας σώθηκε τίποτε από ό,τι έγραψε ο Σίμωνας. Ενας απλός τσαγκάρης ήταν. Μας σώθηκε όμως ένα ποτήρι του που είναι πολύ πιθανό να βρέθηκε στον ίδιο χώρο με τον Σωκράτη. Πας και στέκεσαι πάνω από μια προθήκη και βλέπεις ένα κομμάτι πηλού, στέκεσαι λίγα εκατοστά από ένα απτό κατάλοιπο που είχε βρεθεί στον ίδιο χώρο με τον Σωκράτη. Μπορεί να βρίσκεσαι χιλιετίες μακριά από τον Σωκράτη, αλλά στέκεσαι λίγα εκατοστά μακριά από ένα αντικείμενο που μπορεί μέχρι και να άγγιξε ο επιδραστικότερος φιλόσοφος στην Ιστορία.

Κάθε μικρό εύρημα έχει να μας πει μια συγκλονιστική ιστορία. Δεν έχουμε εκθέματα, δεν έχουμε μουσεία. Εχουμε «πυρηνικές κεφαλές» ιστορίας και πολιτισμού. Αρκεί να «πατήσουμε το κουμπί».

Ο δρ Θεόδωρος Παπακώστας είναι αρχαιολόγος. Από το 2017 δημιούργησε το μπλογκ Αrchaeostoryteller. Από τις εκδόσεις Key Books κυκλοφορεί το «Χωράει όλη η αρχαιότητα σε ένα ασανσέρ;»