Η Βαρκελώνη και ο μύθος

Εάν μαντεύω σωστά, το αρχικό ερέθισμα και κινητήρια δύναμη του βιβλίου είναι η Υπάτη, ένα χωριό στις παρυφές της Οίτης, από το οποίο κατάγεται ο συγγραφέας. Στην εποχή μας έγινε περισσότερη γνωστή για τα Λουτρά της, αλλά τον 14ο αιώνα υπήρξε πρόσκαιρα η έδρα του Δουκάτου των Καταλανών στην Ελλάδα. Το γιατί επελέγη είναι δύσκολο να απαντηθεί, ελλείψει αξιόπιστων ιστορικών πηγών. Μια πιθανή αιτία είναι η πανοραμική θέα στον κάμπο της Φθιώτιδας – από το Καρπενήσι ως τον Μαλιακό Κόλπο κι ως τα υψίπεδα του Δομοκού – και ως εκ τούτου ο έλεγχος της Κεντρικής Ελλάδας. Ο τόπος έχει πηγές και τα υπολείμματα ενός αρχαίου κάστρου, διαθέτει άφθονη μυθολογία [από τον Ηρακλή ως τις «Τραχίνιες» του Σοφοκλή], αλλά τίποτα που να υποδηλώνει την παρουσία της περίφημης Καταλανικής Εταιρείας, της σκληροτράχηλης μισθοφορικής στρατιάς του πρώην Ναΐτη και Σταυροφόρου Ροζέ ντε Φλορ, η οποία χρησιμοποιήθηκε από τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ανδρόνικο για την απώθηση των τουρκικών φυλών.

Ο ντε Φλορ πέτυχε σπουδαίες νίκες εις βάρος των τελευταίων, που πρόσφεραν μια πρόσκαιρη ανακούφιση από τις τουρκικές πιέσεις, ήδη προ πολλού διάχυτες στη Μικρά Ασία και στα Βαλκάνια. Ο αυτοκράτορας κατέσφαξε ωστόσο ύπουλα τον ίδιο και την ηγετική του ομάδα προκειμένου να μην καταβάλει το συμφωνηθέν χρυσάφι. Τα μαινόμενα υπολείμματα του καταλανικού στρατεύματος ανασυγκροτήθηκαν, εκδικήθηκαν, κατέλαβαν το μεγαλύτερο μέρος της Θράκης και της Μακεδονίας, απείλησαν το Αγιον Ορος κι έπειτα κατήλθαν ως την Κεντρική Ελλάδα – φραγκοκρατούμενη τα χρόνια εκείνα. Η τελική σύγκρουση με το Δουκάτο των Αθηνών και ο θρίαμβός τους στην αποξηραμένη σήμερα λίμνη Κωπαΐδα τούς εγκαθίδρυσε ως κυρίαρχους στην ευρύτερη περιοχή μέχρις ότου τα πλούτη και ο τρυφηλός βίος οδήγησαν στον εκφυλισμό και την εκδίωξή τους από άλλες μεσαιωνικές στρατιές, χωρίς να αφήσουν πίσω τους τίποτα που να τους θυμίζει – ούτε τείχη, ούτε μητροπόλεις, ούτε καν ένα οικόσημο ή μια πανοπλία. Αυτή την ιστορία, με όλες τις διερωτήσεις, τους μύθους και τα κενά της, περιέχει το βιβλίο μέσω ενός συνεδρίου στην Ιστανμπούλ όπου ο κεντρικός αφηγητής Ξαβιέ Παστόρ, βαρκελωνέζος και ανταποκριτής του Ισπανικού Πρακτορείου Ειδήσεων, συναντά και τη μέλλουσα σύζυγό του, Ιζέτ.

Η Υπάτη αποτελεί ένα προπατορικό όνειρο για τον Ξαβιέ κι ένα αφηγηματικό έναυσμα για τον Ηλία Ευθυμιόπουλο. Από εκεί άλλωστε, μέσω των περιπετειών της καταλανικής ιστορίας, εύκολα μεταπηδάς στη Βαρκελώνη και μετά στον Ισπανικό Εμφύλιο. Η Βαρκελώνη, για πολλούς πρωτεύουσα της Μεσογείου στις μέρες μας – κατά την μπρωντελική έννοια – προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να μιλήσει κανείς για πολλά ιδεολογικά, πολιτισμικά και ιστορικά ζητήματα – από την αρχαία τραγωδία, ως την Αριστερά του Μεσοπολέμου, κι από την τρομοκρατία ως τη σχέση των ανθρώπων με το τοπίο. Ετσι κι αλλιώς το βιβλίο δεν ασχολείται με την Μπαρτσελόνα ως ομάδα – αν και θα έπρεπε ίσως να κάνουν ένα πέρασμα ο Γκουαρντιόλα και ο Μέσι, ως σύμβολα της σύγχρονης πόλης. Ασχολείται με την έλξη που ασκεί η πόλη, τη μετάπλασή της μέσω των Ολυμπιακών Αγώνων που φιλοξένησε, τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της, την ελκυστική της πολεοδομία, τη Ράμπλας, τον Γκαουντί, κυρίως όμως με τον κεντρικό ρόλο που έπαιξε στη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου και στην ανάδειξη του κινήματος των Αναρχικών σε μια περίεργη ιστορική στιγμή.

Η μερίδα του λέοντος στο βιβλίο αφορά μια ενδιαφέρουσα επανανάγνωση της πολυσυζητημένης αυτής εποχής, μέσω των συγγραφικών και άλλων διασημοτήτων που έλαβαν μέρος στον Εμφύλιο – του Ντος Πάσος, του Χέμινγουεϊ, του Οργουελ [κυρίως αυτού], του Μαλρό, του Μπουνιουέλ, του μετέπειτα καγκελαρίου Βίλι Μπραντ και άλλων πολλών. Ανάμεσά τους κάνουν ένα γρήγορο πέρασμα οι τότε φοιτητές στην Οξφόρδη Ιντιρα Γκάντι και Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι, αλλά και – ως ανταποκριτής της «Καθημερινής» – ο θαυμαστής τού Φράνκο Νίκος Καζαντζάκης. Προς τούτο χρησιμοποιείται μυθοπλαστική αδεία ο παππούς του Ξαβιέ, ονόματι Αρκάντι, και οι επίγονοί του – φυγάδες μετά την ήττα από τα στρατεύματα του Φράνκο και την εγκαθίδρυση της τεσσαρακονταετούς δικτατορίας. Ο Αρκάντι, ως υψηλόβαθμο στέλεχος της εκλεγμένης αριστερής κυβέρνησης της Μαδρίτης, βιώνει μεταξύ άλλων τις διώξεις των συμμάχων Σοβιετικών κατά των σοσιαλδημοκρατών, των αναρχικών και κυρίως των τροτσκιστών – της εμμονής του Στάλιν. Μιλάμε άλλωστε για την εποχή των Δικών της Μόσχας και της θεωρητικής δικαιολόγησής τους από διανοουμένους όπως ο Μπέρτολτ Μπρεχτ και άλλους πολλούς. Το ανελέητο κυνήγι του εσωτερικού εχθρού – της Πέμπτης Φάλαγγας, όρου που εφευρέθηκε τότε – έχει λοιπόν ως επίκεντρο τη Βαρκελώνη, με τον Οργουελ και τη γυναίκα του να διαφεύγουν από τους ρώσους πράκτορες με μύριες όσες δυσκολίες, και τον σπουδαιότερο για μένα συγγραφέα της εποχής, τον Τζον Ντος Πάσος, να παραγκωνίζεται από τον πιο επικεντρωμένο στον εαυτό του Χέμινγουεϊ, όταν αρχίζει να εκστομίζει τις ενστάσεις του για τις σοβιετικές ενδοπαραταξιακές εκκαθαρίσεις, καταλαβαίνοντας ότι αυτές οι πρακτικές είναι εγγεγραμμένες στον γενετικό κώδικα του επαναστατικού μαρξισμού. Θέμα που θα επεξεργασθεί ιδιοφυώς αργότερα ο Τζορτζ Οργουελ στο περίφημο «1984».

Σε ό,τι αφορά τον παππού Αρκάντι, είχε επισκεφθεί την Αθήνα του Μεσοπολέμου, είχε γνωρίσει τον μεγαλοβιομήχανο και λαθρέμπορο όπλων Μποδοσάκη στην ατμόσφαιρα μπελ επόκ του παλαιού Φαλήρου επί δικτατορίας Μεταξά, και έχει έρθει σε συμφωνία μαζί του για τις παραδόσεις φορτίων στους Δημοκρατικούς, παρά τη διεθνή απαγόρευση. Εκεί μάλιστα είναι που υπόσχεται στον εαυτό του να ξανάρθει στην Ελλάδα για να επισκεφθεί την Υπάτη, μυθική έδρα των προπατόρων Καταλανών. Ωστόσο, καθώς ο ίδιος εκτελείται λίγο αργότερα από τους παραστρατιωτικούς του Φράνκο μπροστά την κόρη και την εγγονή του, είναι ο Ξαβιέ που ογδόντα χρόνια μετά θα αποδυθεί στην περιπέτεια της «μυθολογικής» ανακάλυψης του τόπου, όπου και παραλίγο να αφήσει τα κόκκαλά του στη διάρκεια μιας παράτολμης ανάβασης στα αλπικά βοσκοτόπια της Οίτης.

Μύθοι και παρεκβάσεις

Η περιήγηση είναι παλινδρομική. Η περιγραφή των τόπων και των καταστάσεων διαθέτει άφθονη ποιητικότητα – μια από τις εκπλήξεις που διακρίνουν την όψιμη πορεία του Ευθυμιόπουλου από την πρώιμη οικολογική αρθρογραφία του και μετά (πρόσφατα, σημειωτέον, κυκλοφόρησε και η συλλογή του «Ποιήματα» από τις εκδόσεις της «Athens Voice», με μερικά εξ αυτών ιδιαίτερα πετυχημένα). Οι πολλοί και διαφορετικοί πρωταγωνιστές (επινοημένοι ή πραγματικοί) συνδέουν μεταξύ τους τα κεφάλαια, τις ιστορίες και τους μύθους, μέσα από τεθλασμένες τροχιές και παράξενες συμπτώσεις. Κοινοί παρονομαστές είναι, όπως είπαμε, ο Ισπανικός Εμφύλιος και η Καταλανική Εκστρατεία στον ελλαδικό χώρο. Οι ιστορικές μνήμες προβάλλουν άλλοτε ξεθωριασμένες, άλλοτε φιλοτεχνημένες σε ένα ζωντανό παρόν. Το βιβλίο είναι εν κατακλείδι η εξιστόρηση μιας μεγάλης περιπέτειας από τη μια άκρη της Μεσογείου ως την άλλη, με αναφορές που πάνε πολύ πίσω, στην εκστρατεία του προϊστορικού Ηρακλή – ο οποίος κατά τον μύθο ξεκινάει από τη Φθιώτιδα για να φτάσει στο μακρινό Κάντιθ της Ισπανίας και να κλέψει τα βόδια του Γηρυόνη. Από εκεί και πέρα έχουμε διαρκείς φιλοσοφίζουσες δοκιμιακές παρεκβάσεις, με επίκεντρο μια Βαρκελώνη «που πέφτει και ξανασηκώνεται διά μέσου της ιστορίας», αλλά αφήνουν μερικές φορές το αίσθημα ότι δεν ήταν απαραίτητες για την ενίσχυση της αφήγησης. Περιλαμβάνουν μια έκκεντρη αναφορά στον τουρκικό κινηματογράφο, τον εκεί εθνικισμό και την Κωνσταντινούπολη του Ορχάν Παμούκ, και εκτείνονται ως την τέχνη της ρεπορταζιακής φωτογραφίας, την κατασκευή ντοκιμαντέρ με επίκεντρο τους απλούς ανθρώπους του Εμφυλίου, τον ζωγράφο Χουάν Μιρό, την ιστορία της τρομοκρατίας και άλλα πολλά και εξόχως ενδιαφέροντα αφ’ εαυτά, που πάντως παράγουν ένα μάλλον πληθωρικό αποτέλεσμα, ενίοτε επιβραδυντικό για τον αναγνώστη, ως προς τον κύριο κορμό.

Ευτυχώς γι’ αυτό το λογοτεχνικό υβρίδιο που φέρει ευφυώς τον υπότιτλο «σαν μυθιστόρημα», εκτός από την πασαρέλα των επωνύμων, θα συναντήσουμε επίσης ποικίλους ανώνυμους εθελοντές του Δημοκρατικού Στρατού, όπως έναν έλληνα ναυτικό, λαθρεπιβάτη από την Κάσο, που θα εκτελεσθεί από τους φρανκιστές. Επίσης πολλούς πράκτορες, ιδίως σταλινικούς, σε ειδική αποστολή. Το βιβλίο φτάνει ως τη σύγχρονη εποχή περνώντας μέσα από ανατροπές και τραγικά γεγονότα, όπως η επίθεση του ISIS στη Ράμπλας της Βαρκελώνης το 2017, όπου και τραυματίζεται η Ιζέτ. Εντέλει έχουμε ένα φιλόδοξο μεταμυθοπλαστικό προϊόν, στο σταυροδρόμι αμιγούς λογοτεχνίας και φιλοσοφικοϊστορικού δοκιμίου, που ενίοτε θυμίζει τη σχολή της «Νέας Δημοσιογραφίας», άλλοτε τον «Δούναβη» του Κλάουντιο Μάγκρις, κι άλλοτε πάλι την ποιητικίζουσα τοπιογραφία της γαλλικής σχολής των 60s.

{1BSYG}Ηλίας Ευθυμιόπουλος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Barcelona {CR}σαν μυθιστόρημα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 400{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14,84 ευρ{4BTIM}ώ