Ρυθμίζοντας τις αναδυόμενες τεχνολογίες πληροφορικής: νομοθετείν α λα ελληνικά

Πριν από λίγες μέρες, ψηφίστηκε επί της αρχής το σχέδιο νόμου του υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης για τις αναδυόμενες τεχνολογίες. Ενας νόμος που ενώ γενικά κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση και εισάγει αρκετές καινοτομίες, διακρίνεται από τις δομικές αβελτηρίες και στρεβλώσεις που χαρακτηρίζουν την εμπλοκή της Ελλάδας με το σύγχρονο ψηφιακό γίγνεσθαι.

Καταρχήν ο νέος νόμος δεν αντιμετωπίζει στην ουσία του το πώς οι συγκεκριμένες αναδυόμενες τεχνολογίες θα ενταχθούν στο ελληνικό πλαίσιο, ενώ ο ίδιος ο βαθμός ωριμότητας τόσο ετερόκλητων τεχνολογιών δεν λαμβάνεται υπόψη. Εκλείπουν επίσης βασικοί ορισμοί και τα κριτήρια προσδιορισμού τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά και οι μηχανισμοί επικαιροποίησης των δυναμικών χαρακτηριστικών τους που είναι απαραίτητα εργαλεία για τη διατήρηση της κανονιστικής βαρύτητας του συγκεκριμένου νομοθετήματος.

Επιπρόσθετα, ο νόμος προσπαθεί να φέρει υπό την ίδια νομοθετική στέγη αναδυόμενες τεχνολογίες που είναι δομικά διαφορετικές με αποτέλεσμα όχι μόνο αυτές να αποστερούνται της τεχνολογικής και κανονιστικής διακριτότητάς τους, αλλά και να δίνεται η εικόνα μιας βεβιασμένης συσσώρευσης ανόμοιων τεχνολογικών πεδίων με τελείως ξεχωριστά εφαρμοστικά πλαίσια υπό την ίδια νομοθετική στέγη. Αυτό που προξενεί ιδιαίτερη εντύπωση είναι η ίδια η εμπροσθοβαρής εμπλοκή με την τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) δεδομένου ότι η νομοθετική πρόταση της Επιτροπής για τη συγκεκριμένη τεχνολογία αναμένεται να γίνει νόμος της Ευρωπαϊκής Ενωσης τους επόμενους μήνες, ενώ εκλείπουν οι ψηφιακές εκείνες υποδομές που θα μπορέσουν να αξιοποιήσουν τις αναδυόμενες τεχνολογίες.

Το νομοθέτημα βρίθει επίσης αναφορών στη δημιουργία επιτροπών διαφόρων μορφών (συντονιστική επιτροπή, παρατηρητήριο, επιτροπή εποπτείας, εθνική αρχή) των οποίων τα όρια αρμοδιοτήτων δεν περιγράφονται με σαφήνεια με πιθανό αποτέλεσμα αλληλεπικαλύψεις και τη δημιουργία ενός δυσλειτουργικού πολύπλοκου συστήματος επιτροπολογίας. Αυτό που χρήζει επίσης κριτικής είναι η απουσία τεχνολογικών φορέων, της ακαδημαϊκής κοινότητας και της κοινωνίας των πολιτών από όλες αυτές τις επιτροπές.

Στα πλέον προβληματικά σημεία συγκαταλέγονται τόσο οι ελλιπείς διατάξεις για τη διαφάνεια όσο και η επιβολή της υποχρέωσης του εργοδότη να ενημερώνει σχετικά με τη χρήση συστήματος ΤΝ μόνο σε περίπτωση που απασχολεί άνω των πενήντα εργαζομένων, ενώ δεν υφίσταται δικαίωμα των εργαζομένων να αντικρούσουν τις αποφάσεις συστημάτων. Απουσιάζει επίσης από το νέο νομικό πλαίσιο οποιαδήποτε διαβάθμιση κινδύνου, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι είναι επιτρεπτές οι χρήσεις εκείνες της ΤΝ οι οποίες ήδη βάσει της σχετικής ευρωπαϊκής πρότασης Κανονισμού θεωρούνται ως απαγορευμένες, ενώ είναι εμφανής η έλλειψη μεθοδολογίας αντιμετώπισης των σχετικών κινδύνων αλλά και των μηχανισμών εκείνων που θα διασφαλίζουν την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Λιγότερο σημαντικό ίσως αλλά ενδεικτικό μιας στρεβλής νομοτεχνικής προσέγγισης είναι και η συμπερίληψη της κυβερνοασφάλειας η οποία δεν αποτελεί από μόνη της ξεχωριστή κατηγορία αναδυομένης τεχνολογίας, αλλά και η παρουσία άσχετων με το αντικείμενο διατάξεων όπως αυτές που αναφέρονται στο ενιαίο μητρώο ανελκυστήρων και στο Ελληνικό Κτηματολόγιο.

Αυτό όμως που είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι τόσο η παντελής απουσία αναφοράς στην ηθική διάσταση της ανάπτυξης συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, η οποία είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη νομικά και επιχειρησιακά διεθνώς, όσο και η συνολική και οριστική εξαίρεση των υπουργείων Εθνικής Αμυνας και Προστασίας του Πολίτη, καθώς επίσης και της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών από την υποχρέωση διαφάνειας στη χρήση τέτοιων συστημάτων χωρίς καμία μάλιστα αιτιολόγηση. Μήπως υπό το φως των τελευταίων εξελίξεων, το εύρος και το απροϋπόθετο της συγκεκριμένης διάταξης πρέπει να αναθεωρηθεί;

Συμπερασματικά και με βάση τα διεθνή δεδομένα και επίδικα, η συγκεκριμένη νομοθετική πρωτοβουλία, παρά τις θετικές προθέσεις και ιδέες που εισάγει, αποτελεί μια μάλλον βεβιασμένη και ιδιαζόντως ελλειπτική απόπειρα νομοθέτησης ενός δυναμικού και ετερόκλητου τεχνολογικού αντικειμένου του οποίου το θεσμικό πλαίσιο είναι ακόμα υπό διαμόρφωση σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ενωσης.

O δρ Μιχάλης Kρητικός είναι ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και ερευνητικός εταίρος σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών.