Ασφάλεια κράτους και ασφάλεια δικαίου

Στη θεσμική δίνη που ανέδειξε τον οσονούπω εκπνέοντα Αύγουστο σε έναν από τους πλέον ενδιαφέροντες ειδησεογραφικά μήνες των τελευταίων ετών, επαληθεύτηκε μεταξύ άλλων, μία πάγια αποστροφή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής, ΕΔΔΑ): είναι υπαρκτός «ο κίνδυνος ένα σύστημα μυστικών παρακολουθήσεων, προορισμένο να εγγυηθεί την προστασία της εθνικής ασφάλειας, να υπονομεύσει ή να αναιρέσει τη δημοκρατία για την προάσπιση της οποίας έχει εγκαθιδρυθεί».

Αυτό συνέβη, πράγματι, στα καθ’ ημάς: η διαπιστωμένη παραβίαση του επικοινωνιακού απορρήτου ενός αρχηγού αντιπολιτευόμενου κόμματος και ενός δημοσιογράφου, τόσο στο πλαίσιο της νόμιμης διαδικασίας άρσης του απορρήτου, όσο και με τη συνδρομή παράνομου λογισμικού, δεν συνιστά τίποτα λιγότερο από δυσεπούλωτο τραύμα, αν όχι ανήκεστη βλάβη, στους πολιτειακούς θεσμούς της δημοκρατίας.

Η δε επίκληση της εθνικής ασφάλειας ως λόγου άρσης του απορρήτου σε αμφότερες τις περιπτώσεις εμβαθύνει την καχυποψία και διαρρηγνύει σε σημαντικό βαθμό τη σχέση εμπιστοσύνης των πολιτών με τους φορείς της εξουσίας. Και είναι γεγονός ότι εντός των ώριμων δικαιοκρατικών συστημάτων, η διαλεκτική αυτή συστοίχιση τεκμαίρεται εμπεδωμένη. Είναι αυτή η σχέση άλλωστε που προσδιορίζει την ποιότητα της δημοκρατίας και διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για κοινωνική ευημερία και αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων.

Η ένταση του διλήμματος μεταξύ ασφάλειας και ελευθερίας ανάγεται στη διαχρονία της ιστορίας. Η ευρυχωρία της «εθνικής ασφάλειας» ως αόριστης νομικής έννοιας δεν είναι προφανώς απαλλαγμένη από την ολισθηρότητα των πεδίων που στερούνται κανονιστικής σαφήνειας και πραγματολογικής ακρίβειας. Η άλλη, ωστόσο, όψη της δεδομένης αυτής ρευστότητας εξηγεί – ως παράπλευρη ωφέλεια – τη «χρηστικότητα» της νομοθετικής ρύθμισης που προβλέπει τη διαδικασία άρσης κατ’ επίκληση λόγων εθνικής ασφάλειας: λήψη απόφασης από μονοπρόσωπο όργανο, δυνατότητα απεριόριστων ανανεώσεων πέραν του αρχικού διμήνου, χωρίς υποχρέωση ονομαστικής αναγραφής του καθ’ ού, ανυπαρξία αιτιολογίας επί του σώματος της εισαγγελικής διάταξης, απαγόρευση γνωστοποίησης του μέτρου στο θιγόμενο υποκείμενο, ακόμα και μετά τη λήξη ισχύος του.

Στη χρήσιμη εν εξελίξει συζήτηση, έχει καταστεί κοινός τόπος η ανάγκη διορθωτικών παρεμβάσεων προκειμένου να ενισχυθεί ο ρόλος των θεσμικών αντιβάρων. Και καθώς έχουν καταγραφεί σχεδόν τα πάντα ως προς τις σημειακές μεταβολές που θα αποκαταστήσουν το τρωθέν κύρος του ισχύοντος κανονιστικού πλαισίου, περιοριζόμαστε εδώ σε μια παραπληρωματική επισήμανση. Το πληθωριστικό ποσοστό των άρσεων για λόγους εθνικής ασφάλειας κατ’ έτος – 80% και πλέον επί των συνολικώς διενεργούμενων -, καθώς επίσης και η αξιοσημείωτα αυξητική τάση τους στην πορεία των χρόνων εγείρουν προβληματισμό. Η ανάγνωση των αριθμών δε, περισσότερο θέτει ερωτήματα ως προς τα γενεσιουργά αίτια της παράδοξης αυτής πραγματικότητας, παρά συμβάλλει στην κατανόησή της. Χρήσιμη λοιπόν, προς αυτή την κατεύθυνση, θα ήταν η δημοσιοποίηση του ακριβούς αριθμού των αιτημάτων που οι αρμόδιες εισαγγελικές Αρχές απορρίπτουν ως μη πληρούντα τις προϋποθέσεις του νόμου. Σημειωτέον δε ότι η πληροφορία αυτή αποτελεί ένα από τα κριτήρια που αξιολογεί και συνεκτιμά το Δικαστήριο του Στρασβούργου προκειμένου να καταγνώσει τη συμβατότητα του εγχώριου κανονιστικού πλαισίου προς τις διατάξεις της ΕΣΔΑ. Ενδεικτικά σημειώνουμε ότι στην απόφαση Iordachi and others v. Moldova, το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ότι η αποδοχή από τις αρμόδιες Αρχές ποσοστού των αιτημάτων για άρση άνω του 90%, «αποδεικνύουν ότι η χρήση του συστήματος μυστικών παρακολουθήσεων στη Μολδαβία είναι τουλάχιστον υπερβολική· γεγονός που ενδέχεται να συνδέεται εν μέρει με τις ελλιπείς εγγυήσεις του νομοθετικού πλαισίου».

Η έλλειψη αντίστοιχης ενημέρωσης ως προς τα εγχώρια δεδομένα συνιστά σημαντικό έλλειμμα που συσκοτίζει έτι περαιτέρω το ήδη θολό τοπίο των άρσεων για λόγους εθνικής ασφάλειας. Το γεγονός ότι η αιτιολογία δεν αποτελεί μέρος του σώματος επί της διάταξης, επ’ ουδενί σημαίνει ότι παρέλκει η αιτιολογημένη αξιολόγηση του αιτήματος εκ μέρους της εισαγγελικής Αρχής, στην οποία, άλλωστε κατά το Σύνταγμα, εναπόκειται η ουσιαστική κρίση για τον περιορισμό του δικαιώματος. Η αιτιολογία αυτή καταφάσκει τη δικαστική εγγύηση που πρέπει οπωσδήποτε να περιβάλλει κάθε απόφαση απόκλισης από τον «απολύτ[ως] απαραβίαστο» χαρακτήρα του δικαιώματος, κατά την επιτατική διατύπωση του Συντάγματος.

Θα έλεγε, μάλιστα, κανείς ότι ακριβώς επειδή δεν δημοσιοποιείται η αιτιολογία του περιορισμού και, κατά συνέπεια, δεν καθίσταται επιστημονικά ελέγξιμη η στάθμιση που έχει προηγηθεί στο πλαίσιο της αρχής της αναλογικότητας, η ευθύνη του εισαγγελικού λειτουργού ως εκπροσώπου της δικαστικής Αρχής είναι απολύτως κρίσιμη. Είναι ο μόνος που λαμβάνει γνώση και φέρει ακέραια την ευθύνη έκδοσης μιας δυσμενούς απόφασης για τον διοικούμενο, η οποία μάλιστα, μετά την πρόσφατη ατυχή κατάργηση του δικαιώματος γνωστοποίησης, εκφεύγει πλήρως του δικαστικού ελέγχου! Στοιχειώδης επιστημονική αυτοκριτική επιβάλλει να συνομολογήσουμε την αμηχανία μας, εάν παραβάλλουμε τον ελάχιστο κοινό παρονομαστή όλων αυτών των κανονιστικών προβλέψεων με το δέον γενέσθαι εντός του κράτους δικαίου.

Την υπερίσχυση της σκοπιμότητας επί της νομιμότητας ο Αριστόβουλος Μάνεσης την ταύτιζε με την αυθαιρεσία και τη χρέωνε στα ταυτοποιητικά χαρακτηριστικά του αστυνομικού κράτους. Ει μη τι άλλο, όσο κι αν οι διαφωνίες στα επιμέρους συνιστούν έως και γόνιμη διάσταση του επιστημονικού διαλόγου, ουδείς αμφισβητεί τη διαχρονικότητα της κατηγορηματικής ιεράρχησης του Μάνεση: η πρόταξη της ασφάλειας του κράτους τελεί σε σχέση αντιστρόφως ανάλογη προς την ασφάλεια δικαίου.

Η δρ Αικατερίνα Παπανικολάου είναι δικηγόρος, μέλος της ​Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών​

* Είναι αυτονόητο ότι οι απόψεις που διατυπώνονται στο παρόν κείμενο απηχούν προσωπικές επιστημονικές θέσεις της γράφουσας.