Εξι μήνες πολέμου

Και μόνο ότι ο εθνικός ύμνος της Ουκρανίας ξεκινά με τον στίχο ότι «η Ουκρανία δεν πέθανε ακόμη» μας δίνει μια ιδέα του τι έχουν τραβήξει αυτοί οι άνθρωποι στην ιστορική τους πορεία προς την «εθνική ολοκλήρωση» – αν ο όρος αυτός επιτρέπεται και δεν θεωρείται ξεπερασμένος. Με αφορμή τη χθεσινή επέτειο της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας, που συνέπεσε κατά τραγική ειρωνεία με τη συμπλήρωση έξι μηνών από τη ρωσική εισβολή της 24ης Φεβρουαρίου, όλοι θα συμφωνήσουμε, νομίζω, με τον εθνικό ύμνο τους. Δεν πέθανε η Ουκρανία και ούτε προβλέπεται να πεθάνει.

Αν μάλιστα κοιτάξουμε λίγο πιο μακριά, μπορούμε να διακινδυνεύσουμε την πρόβλεψη ότι ο πόλεμος, παρά τις τεράστιες καταστροφές που προκαλεί και τις παντοειδείς επιπτώσεις του στη ζωή των Ουκρανών, μπορεί να είναι η αφορμή για την επίλυση του εθνικού τους ζητήματος.

Πριν από κάτι περισσότερο από 100 χρόνια, στις διπλωματικές διασκέψεις που κατέληξαν στη Συνθήκη των Βερσαλλιών του 1919 (την «εικοσαετή ανακωχή», όπως τη χαρακτήρισε ο γάλλος στρατάρχης Φος όταν είδε το κείμενο και έφριξε…), η φωνή των Ουκρανών πνίγηκε από εκείνες των ισχυρότερων γειτόνων τους και η γεωγραφική περιοχή τους μοιράστηκε στα τέσσερα, μεταξύ Πολωνίας, Τσεχοσλοβακίας, Ρουμανίας και Ρωσίας. Ο διπλωματικός εκπρόσωπός τους στη διάσκεψη προσέκρουσε όχι μόνο στην αδιαφορία των νικητριών δυνάμεων του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και σε αυτή την άγνοιά τους για την ύπαρξη των Ουκρανών, των «Μικρορώσων» για τους Ρώσους και «Μικροπολωνών» για τους Πολωνούς. Στο Λονδίνο, ο Ασκουιθ τον ρώτησε ευγενώς για τα ήθη των χωρικών στην Ουκρανία, καθώς και ποιο είναι το αντίστοιχο του Φιλελεύθερου Κόμματος στο δικό τους σύστημα. Στο Βερολίνο, ο Ράτεναου τον βεβαίωσε ότι δεν πρέπει να ανησυχεί, διότι η Ρωσία θα εξελιχθεί δημοκρατικά. Τέλος, ένας αμερικανός διπλωμάτης τον ρώτησε γιατί δεν φτιάχνουν μια ομοσπονδία με τους Ρώσους, αντίστοιχη εκείνης των ΗΠΑ. (Τα συγκεκριμένα στοιχεία είναι από το βιβλίο «Boirderland: A Journey Through the History of Ukraine» της βρετανής δημοσιογράφου Αννα Ριντ).

Μετά τη ρωσική εισβολή, όμως, ορισμένα ερωτήματα, τουλάχιστον για την εποχή μας, έχουν απαντηθεί, για όσο θα μένει αυτός ο πόλεμος στις μνήμες των ανθρώπων. Ξέρουμε, λ.χ., ότι Ουκρανοί και Ρώσοι είναι αδύνατο να ζήσουν στην ίδια χώρα, πάει και τελείωσε. Ξέρουμε, επίσης, ότι η Ουκρανία είναι χώρα ευρωπαϊκή, ότι ο γεωπολιτικός προσανατολισμός της είναι προς τη Δύση. Ουδείς μπορεί να τα αμφισβητήσει αυτά, έπειτα από τόσο αίμα. Την ίδια ώρα όμως δεν μπορώ να φαντασθώ την ανεξάρτητη και ευρωπαϊκή Ουκρανία του προβλεπτού μέλλοντος με την ίδια εδαφική επικράτεια που είχε και πριν από την εισβολή.

Οι Ουκρανοί εξευτέλισαν τους Ρώσους, που περίμεναν περίπατο τύπου Βουδαπέστης 1956, και εντυπωσίασαν την οικουμένη με το σθένος της αντίστασης που προβάλλουν. Είναι όμως γελασμένος όποιος φαντάζεται ότι η Ουκρανία μπορεί να κερδίσει αυτόν τον πόλεμο μόνη της, όσο και αν τη βοηθούν οι ισχυροί σύμμαχοί της στη Δύση με υλικό και πληροφορίες. Πολύ περισσότερο, δε, αν φαντάζεται ότι μπορεί να ανακτήσει στο πεδίο της μάχης όλα τα εδάφη που έχασε. Οι φυσικοί πόροι της Ρωσίας και το μεγάλο στρατηγικό βάθος της αποκλείουν ένα τέτοιο όνειρο. Οι Ουκρανοί, επομένως, θα χρειαστεί να κάνουν επώδυνους συμβιβασμούς στο εδαφικό, εφόσον φθάσουν στο σημείο να θέλουν την ειρήνη.

Οι πιέσεις για ειρήνευση, αργά ή γρήγορα, θα έλθουν από εκεί ακριβώς όπου η Ουκρανία θέλει να ανήκει: από τη Δύση. Να εξηγήσω πώς, ξεκινώντας από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ενα από τα μαθήματα του καταστροφικότερου πολέμου της Ιστορίας του ανθρώπινου είδους, είναι ότι τα στρατεύματα των ολοκληρωτικών καθεστώτων έχουν πολύ μεγαλύτερα περιθώρια απωλειών και κακουχιών, εν σχέσει με τα άλλα, που τα απαρτίζουν πολίτες χωρών με δημοκρατικά συστήματα. Ο Ζούκοφ μπορούσε να θυσιάσει 250.000 στρατιώτες, για έναν αμφίβολης χρησιμότητας αντιπερισπασμό στην επιχείρηση περικύκλωσης του Στάλινγκραντ, ο δε Χίτλερ μπορούσε να ξοδεύει τις ζωές των δικών του στρατιωτών με την ίδια ευκολία.

Η ίδια αρχή ισχύει πολύ περισσότερο σήμερα. Επειτα από εβδομήντα χρόνια ειρήνης, οι ευρωπαίοι πολίτες δεν θέλουν πόλεμο και θεωρούν την ευμάρειά τους σχεδόν δεδομένη. Τα όρια της ανοχής τους στις κακουχίες της μείωσης του βιοτικού επιπέδου τους είναι πολύ περιορισμένα και, στο βάθος, προβάλλει το φάσμα τηςπολιτικής αστάθειας. Αναπόφευκτα, λοιπόν, θα έλθει η ώρα που η Δύση θα πιέσει την Ουκρανία να μετριάσει τον πατριωτισμό της με τον ρεαλισμό.