«Το παλιό δεν {LF}το αποχωριστήκαμε και μας ζητάει διαρκώς τα ρέστα»

Η φράση «οι καλλιτέχνες γράφουν γι’ αυτά που θέλουν να κρύψουν» που άκουσα σε μια καλοκαιρινή συνάθροιση, όπου όλοι κάτι βγάζουμε από το «σακίδιο της φιλοσοφίας», μου είχε καρφωθεί στο μυαλό. Ηθελα να είναι αυτή η αρχή της κουβέντας μας με τον Μανώλη Φάμελλο αυτό το μεσημέρι που ψηνόταν η Αθήνα. Κάτι ωραίο και ανάλαφρο θα μου έλεγε, σκεφτόμουν. Επικράτησε όμως η μελωδία που σφύριζα – εντάξει, φάλτσα – από το τραγούδι του «Ενα μεγάλο φωτεινό καλοκαίρι» πηγαίνοντας για να τον συναντήσω. Λίγο αργότερα θα μου έλεγε ότι είναι «ένα τραγούδι που έγραψα χωρίς να το πολυσκεφτώ και μου έγινε μάθημα. Ηθελα να γράψω κάτι πιο σκοτεινό και απλά μου διέφυγε όπως το παιδί που μέσα στο τραγούδι με τραβάει απ’ το χέρι».

Τα καλοκαίρια όμως έχουν το φως το παιδικών μας χρόνων. Το επιβεβαίωσε όταν τον ρώτησα ποια είναι η πρώτη εικόνα που αναδύεται στο μυαλό του όταν επιστρέφει στην παιδική του ηλικία. Ηταν μία σχετικά ανέφελη εποχή για εκείνον και στον νου του έρχονται, σαν ρωγμές στην κανονικότητα, δύο δραματικά γεγονότα. «Το πρώτο, ο θάνατος της γιαγιάς μου το 1972, το οποίο στην τρυφερή ηλικία των τριών μού “παρουσιάστηκε” από τους οικείους όχι τόσο ως απώλεια αλλά ως κάποιου είδους μετάβαση σε μια άλλη πραγματικότητα. Ετσι δεν μου άφησε κάποιο τραύμα αλλά μάλλον κίνησε μια σειρά από μεταφυσικές απορίες που κάποιες από αυτές με συνοδεύουν μέχρι σήμερα. Το δεύτερο ήταν τα γεγονότα του Πολυτεχνείου έναν χρόνο αργότερα, όπου δυστυχώς είχαμε μια ακόμα οικογενειακή απώλεια, το κλίμα στο σπίτι ήταν βαρύ και πένθιμο και παρέμεινε έτσι σε αρμονία με – αλλά και τροφοδοτούμενο από – την ευρύτερη ζοφερή ατμόσφαιρα που επικρατούσε τους μήνες που ακολούθησαν». Θεώρησα σχεδόν αυτονόητη την ερώτηση «Ποιο συναίσθημα κυριαρχούσε και πόσο απέχει από το σήμερα;». Η απάντηση μάρτυρά ότι μάλλον όμως κάπου «χτύπησε», αφού είπε πως δεν μπορούσε να φανταστεί αυτό το γεύμα ως ψυχαναλυτική συνεδρία, «αλλά θα ανταποκριθώ στην πρόκληση με παρρησία… Στο κάτω κάτω γιατί ντιβάνι και όχι ταβέρνα; Αλλωστε εδώ στο φως μπορούμε να ψηλαφίσουμε καλύτερα τις σκιές… Λοιπόν εικάζω (ή ίσως και να προβάλλω στο μακρινό παρελθόν) πως εγώ παρέμενα ένα χαρωπό, ανέμελο παιδί μέσα στον αινιγματικό κόσμο των ενηλίκων, σε έναν κόσμο που μου ήταν αδύνατο να αποκρυπτογραφήσω… Αυτό (το παιδί δηλαδή), αυτοί και τα μυστήρια… πορεύτηκαν μέσα στους μεγάλους κλυδωνισμούς της εποχής (Κύπρος, επιστράτευση, μεταπολίτευση κ.τ.λ.) και το παιδί στριμωγμένο σε ένα πίσω κάθισμα παρατηρούσε το τοπίο με μια περιέργεια που δεν κουράστηκε (ελπίζω) ακόμα…».

Συνέχισε να αφηγείται εικόνες από εκείνη την εποχή που – όπως τους περισσότερους – μας διαμορφώνουν. «Νομίζω πως μεγάλωσα μέσα σε κάτι νέο, ένα αστικό μοντέλο της πολυκατοικίας υπό διαμόρφωση, κάτι χωρίς προηγούμενο, που όμως δεν είχε αποχωριστεί το παλιό, αλλά το έσερνε μαζί του με όλες του τις αποσκευές, στα σπίτια, στα καφενεία, στα πρακτορεία και στα τρένα. Με αυτό το βαρύ φορτίο φτάσαμε ως το σήμερα, μερικές δεκαετίες δρόμος ήταν η απόσταση και το μοντέλο δοκιμάζεται σκληρά και το παιδί δεν είναι πια τόσο χαρωπό και το παλιό δεν το αποχωριστήκαμε τελικά και μας ζητάει διαρκώς και τα ρέστα». Ομολογώ ότι ακούστηκε σαν περίληψη της ζωής του, που εύκολα θα μπορούσε να μπει μια τελεία σε αυτή τη συζήτηση. Αλλά ήθελα να μάθω ακόμη και άλλα γι’ αυτόν τον ωραίο τραγουδοποιό που ό,τι έχει δώσει εγκολπίζει την αγωνία του, την ανησυχία του, την ένταση, αλλά και την ευγένεια της προσωπικότητάς του.

Πότε αισθάνθηκε ότι η μουσική είναι ο δρόμος που ήθελε να βαδίσει; Ποιο περιστατικό το αφηγείται; «Θυμάμαι πως πάλι σε εκείνη την ηλικία περίπου με είχα ονειρευτεί ως ελαφρό τραγουδιστή, με είδα ολίγον ως Τζο Ντασέν στην τηλεόραση δηλαδή και ομολογουμένως μου έκανα μάλλον κωμική εντύπωση, όπως συμβαίνει και τώρα όταν κατά τύχη με αντικρίζω στο γυαλί (πράγμα που συνειδητά αποφεύγω). Ξέρω τι σκέφτεσαι, μπορεί να γέλασα, το όνειρο όμως παραμένει και επιδέχεται ως τέτοιο πολλές ερμηνείες. Επειτα το απώθησα επιτυχώς, μάλλον από ντροπή; Ποιος ξέρει… Ωσπου με εκδικήθηκε και βγήκε αληθινό».

Συνεχίζει να μου λέει πως βρέθηκε στον δρόμο αυτό μάλλον συμπτωματικά, γιατί θα μπορούσε να είχε επιδοθεί στο γράψιμο ή στον κινηματογράφο. Απλά το να παίζεις μουσική, εξηγεί, ήταν απείρως πιο απολαυστικό, τόσο που σχεδόν του δημιουργούσε ενοχές και φυσικά τότε δεν ήξερε καθόλου σε τι τοπία θα τον οδηγούσε. «Αν το ήξερα λέω στον εαυτό μου τώρα πως πάλι αυτόν τον δρόμο θα διάλεγα, εκ των υστέρων η επιλογή φαντάζει αυτονόητη και τώρα πια ο δρόμος είμαι εγώ. Ισως όμως και να μην ήταν καθόλου έτσι, ίσως να ήταν κάτι τυχαίο που εγώ αναδρομικά ονόμασα πεπρωμένο».

Οι καλλιτέχνες που αποτέλεσαν για εκείνον αναφορά ήταν πολλοί. Κάποιους έτυχε να γνωρίσει νωρίς, άλλους με καθυστέρηση, αφού εκείνη την εποχή τα κανάλια της ενημέρωσης ήταν λιγοστά. «Ευτυχώς όμως, επειδή κι εμείς είχαμε τον χρόνο να χωνέψουμε και να δεσμευτούμε πιο βαθιά με όσα έφταναν σε εμάς εκ του μακρόθεν. Για τα ακόμα πιο λίγα εδώδιμα, συνδέθηκα με τον Χατζιδάκι και τον Σαββόπουλο από νωρίς επειδή από τη μία υπήρχαν στην επικαιρότητα και μου πήγαιναν αισθητικά, αλλά και επειδή από την άλλη ήταν άνθρωποι που έβλεπα να κάνουν το δικό τους χωρίς να νιώθουν την ανάγκη να κολακεύσουν το λαϊκό αίσθημα».

Τον πρώτο ελληνικό δίσκο τον απέκτησε μετά από μια διαβολική αλληλουχία συμπτώσεων, όπως τη χαρακτηρίζει. Βρήκε κάποια χρήματα στον δρόμο, δεν ήξερε πού να τα επιστρέψει και έτσι αγόρασε τους δύο πρώτους δίσκους του Βαγγέλη Γερμανού. Ο δεύτερος είχε μόλις κυκλοφορήσει και είχε τύχει να τον δει μόλις λίγες μέρες πριν από ένα αφιέρωμα στον Βαγγέλη στην ΕΡΤ2. «Με ξάφνιασαν και μου άρεσαν τα τραγούδια του. Στην ουσία μου αποκάλυψαν μια δυνατότητα για ένα ελληνόφωνο φολκ σε ένα κλίμα που δεν είχα φανταστεί. Επίσης ήταν και μια πολύ χειροπιαστή δυνατότητα, μια που δεν χρειαζόσουν παρά μια κιθάρα και μια φωνή για να βγεις στον πηγαιμό».

Η μονοφωνική εποχή μας

Υπάρχουν άραγε δημιουργοί που με το πέρασμα του χρόνου «μίκρυναν» και άλλοι που απέκτησαν μεγαλύτερο χώρο; «Δεν πιστεύω πως η ιστορία αποδίδει κάποιου είδους δικαιοσύνη, αντιθέτως μάλιστα. Η εποχή μας είναι κάπως μονοφωνική, κατά βάθος μέσα σε ένα κλίμα υποτιθέμενης ανοχής συντηρητικής όσο κι αν δεν της φαίνεται και έχει αναδιπλωθεί μέσα σε σχήματα παραδοσιακά που δυστυχώς δεν μπορούν να εξηγήσουν σχεδόν τίποτα από όλο αυτό που μας συμβαίνει… Ετσι μεγαλώνουν δυσανάλογα κάποιες φωνές που μας λεν με νέα λόγια τα παλιά παραμύθια και επιβεβαιώνουν τις θελημένες ψευδαισθήσεις μας, τους γνωστούς μύθους που στην ουσία μας νανουρίζουν». Για τον Μανώλη Φάμελλο, σήμερα, όχι μόνο ο λόγος αλλά και ο αντίλογος επιβάλλονται με έναν τρόπο απόλυτο, έως και ολοκληρωτικό, οπότε εκείνοι που εκπέμπουν ένα καθαρό σήμα είναι και αυτοί που επιβραβεύονται. «Αλλοι το κάνουν συνειδητά και κάπως πονηρά ίσως, άλλοι δεν μπορούν να κάνουν παρά μονάχα αυτό. Να σημειώσω εδώ βέβαια πως όλα τα παραπάνω δεν μας λένε σχεδόν τίποτα για την καλλιτεχνική αξία του καθενός».

Σε αυτό το σημείο επιστέψαμε στην εποχή του συγκροτήματός του (Ποδηλάτες) που άρχισε να διανύει τα πρώτα βήματα του στη μουσική και αναρωτήθηκε τι είναι εκείνο που δεν κατάφερε να συμπεριλάβει στη δημιουργία του. «Εκανα ό,τι περνούσε από το χέρι μου με τις διαφορετικές ιδιότητές μου (παραγωγός, μουσικός και ούτω καθεξής) εκτός από μουσική για θέατρο ή κινηματογράφο, επειδή ακριβώς δεν περνούσε από το χέρι μου. Τελικά παντρεύτηκα τη φόρμα του τραγουδιού από νωρίς και ενώ ξενοκοίταζα παρέμεινα πιστός. Το πάθος μου για τη μορφή αυτή παραμένει ζωντανό και πάντα απελπισμένο».

Υπάρχει άραγε κάτι απ’ ό,τι έχει δημιουργήσει που σήμερα το απορρίπτει – ή δεν το κατανοεί – και κάτι άλλο που δεν έχει πάρει – κατά την άποψή του – τον χώρο που του αξίζει; «Αν είχε καταλάβει ο καθένας τον χώρο που πιστεύει ότι του άξιζε θα είχαμε υπερκαλύψει ολόκληρο τον γαλαξία. Από την άλλη πάντα παρεισφρέει ένα κενό ανάμεσα στις προσδοκίες μας και την πραγματικότητα, τολμώ να πω ακόμα και στην περίπτωση που αυτές εκπληρώνονται. Αλλά ως καλλιτέχνες ευτυχώς μπορούμε να αξιοποιούμε τη ματαίωση ως πρώτη ύλη και το ισοζύγιο δεν καταλήγει απελπιστικά ελλειμματικό, μιας και το ίδιο το έλλειμα το τροφοδοτεί. Οπως ακριβώς συμβαίνει και στα δημόσια οικονομικά δηλαδή και απλά αναβάλλουμε την καταστροφή» λέει γελώντας.

Σχεδόν αισιόδοξη άποψη και λίγο «κόντρα ρόλος» τού λέω θέλοντας να κρατήσω το χαρούμενο κλίμα, ρωτώντας τον αν ο τρόπος που ακούει μουσική διαφέρει σήμερα από τότε που δεν ήταν «άμεσα εμπλεκόμενος». «Μοιραία διαφέρει αρκετά επειδή έχει γίνει κάπως τεχνικός και αναλυτικός ενώ κάποτε ήταν πιο αυθόρμητος και ολιστικός. Κι όμως προσπαθώ πάντα να επιστρέψω εκεί και να ξαναβρώ τη χαμένη μου αθωότητα και δοτικότητα ξέροντας βέβαια πως θα μείνω στην προσπάθεια. Αλλά σε αυτό το επίπεδο τουλάχιστον πάντα προκύπτουν κάποια οφέλη από το να προσπαθείς για το αδύνατο».

Ποιος είναι ο μύθος που πιστεύει ότι ακολουθεί «αδικαιολόγητα» τους καλλιτέχνες και τι είναι εκείνο που δεν φτάνει ποτέ στο κοινό; «Ο κλασικός μύθος πως είναι κάποιου είδους υπεράνθρωποι ή στην καλύτερη περίπτωση κάτι άμεμπτοι φτωχούληδες του Θεού και πως ο βίος τους είναι αντάξιος του έργου τους. Αλλά δεν είναι παρά άνθρωποι της εποχής τους με το μεγαλείο τους και τις μικρότητές τους. Βέβαια τίποτα δεν είναι αδικαιολόγητο και εν μέρει εξηγείται από μηχανισμούς που έχει περιγράψει η ψυχανάλυση εδώ και πολλά πολλά χρόνια. Ομως όπως έχουν εξελιχθεί τα πράγματα σήμερα είναι τελικά ένα ακόμα πιο περίπλοκο φαινόμενο που θα χρειαστούμε πολλές ταβερνοσυνεδρίες για να το αναλύσουμε. Το ουσιώδες νομίζω είναι πάντα ανοικτό στο κοινό, εάν πρόκειται για κοινό και όχι για τους γνωστούς αγνώστους που δεν τους ενδιαφέρει το ουσιώδες παρά μονάχα το σκανδαλώδες».

Μια υπενθύμιση

Η κουβέντα πηγαίνει στον τελευταίο του δίσκο «Η ζωή ήταν σήμερα» και του λέω ότι βρίσκω να έχει αυτός ο τίτλος μια εφιαλτική αντίθεση: «ήταν» και «σήμερα». «Ας πούμε πως είναι μια υπενθύμιση για την επόμενη φορά που η ζωή θα είναι σήμερα κι εμείς θα την ψάχνουμε οπουδήποτε αλλού εκτός από το εδώ και το τώρα… Και ας πούμε επίσης πως η συγκεκριμένη διαπίστωση είναι κάτι σαν σημείο εκκίνησης ενός κύκλου με πολλά επεισόδια. Ελπίζω για αυτόν που θα φτάσει ως το τέλος να μη νιώσει πως το σήμερα του διέφυγε…».

Επέλεξα για επίλογο από αυτή τη συνάντηση την απάντησή του στην ερώτηση τι είναι αυτό που εκκινεί τη δημιουργία του: η ανάγκη να εκφραστείς ή ο φόβος να υπάρχεις καλλιτεχνικά; Γιατί είναι ωραία, γενναία και ακτινογραφεί για μια ακόμη φορά τον λόγο που θέλουμε να συνδεόμαστε με τη δημιουργία του. «Οπως έχω πει αρκετές φορές τα κίνητρα του καθενός, όσο ταπεινά και να είναι, δεν καθορίζουν το αποτέλεσμα της δουλειάς του, ούτε ξέρουμε πού θα συναντηθούμε με τη μαγεία, επειδή συχνάζει στα πιο απίθανα μέρη. Λέω μαγεία φυσικά για λόγους ευκολίας προσπαθώντας να περιγράψω αυτό για το οποίο δεν βρίσκω όνομα. Λοιπόν εγώ απολαμβάνω να το κάνω και κάθε φορά που το κάνω νιώθω ότι ο κόσμος μου αλλάζει. Και υπάρχουν μέσα σε αυτό και οι ανάγκες και οι φόβοι και ό,τι άλλο θέλετε, αλλά αυτή η νέα μορφή που γεννιέται κάθε φορά είναι κάτι περισσότερο από όλα αυτά μαζί».

Σεϋχέλλες

Κεραμεικού 49, Μεταξουργείο

Πράσινη
σαλάτα      €8,50

Ντολμαδάκια με κρέμα λεμονιού
με σαφράν      €6,50

Πατάτες
τηγανητές      €3,50

Παπαρδέλες
με καβουρμά      €9,20

Coca-Cola      €2,5

Kρασί χύμα      €6

Σύνολο €36,2