Επαιζαν όντως με παιχνίδια στην αρχαιότητα;

Η αρχαιολογική σκαπάνη τα έχει εντοπίσει ανάμεσα στα ίχνη σχεδόν όλων των αρχαίων πολιτισμών – από την Ιαπωνία έως την Αμερική και από την Κίνα ως την αρχαία Ελλάδα. Μικροκαμωμένα συνήθως, από πηλό ή οστό πολλές φορές, κατέχουν μια ξεχωριστή θέση στις προθήκες των μουσείων. Είναι τα παιχνίδια του αρχαίου κόσμου, που εν πρώτοις μοιάζουν αθώα, αλλά όσο τα μελετούν οι ειδικοί φαίνεται πως κρύβουν «παγίδες». Κι αυτό διότι ναι μεν γνωρίζουμε ότι τα παιδιά πριν από χιλιάδες χρόνια έπαιζαν, πιθανότατα χρησιμοποιώντας κάποια αντικείμενα. Ποια από αυτά ήταν, όμως, μετά βεβαιότητος παιχνίδια και με ποιον τρόπο διασκέδαζαν ή εκπαίδευαν τους χρήστες τους;

Η απάντηση σε ένα ποσοστό ανήκει στη σφαίρα της φαντασίας. Η προηγούμενη γενιά μελετητών του αρχαίου κόσμου, εν μέρει, ήταν επιφυλακτική στην ταύτιση ορισμένων ευρημάτων με παιχνίδια. Θεωρούσαν πως η ερμηνεία των αντικειμένων βάσει των δικών τους παιδικών αναμνήσεων δεν ήταν παρά μια προβολή της εμπειρίας τους σε μια κοινωνία από την οποία τους χώριζε απόσταση δεκάδων αιώνων. Με το πέρασμα του χρόνου και την εξέλιξη της έρευνας, μεγάλο μέρος των απόψεων αυτών έχει αλλάξει. Ωστόσο αναπάντητο μένει το ερώτημα: πώς έπαιζαν τα παιδιά και τι σήμαινε η παιδική ηλικία στους αρχαίους πολιτισμούς;

Ο γάλλος ιστορικός που είχε ασχοληθεί ιδιαιτέρως με τα θέματα της οικογένειας και της παιδικής ηλικίας, Αριές Φιλίπ, είχε υποστηρίξει τη δεκαετία του 1960 ότι επειδή κατά το μεγαλύτερο μέρος της Ιστορίας η πολύ υψηλή παιδική θνησιμότητα απέτρεπε τους γονείς να προχωρήσουν σε μεγάλες συναισθηματικές και υλικές επενδύσεις προς τους απογόνους τους, τα παιδιά κατέληγαν να αντιμετωπίζονται ως μικρογραφίες ενηλίκων. Η στάση αυτή είχε σαφώς συνέπεια και στο παιχνίδι, με αποτέλεσμα, κατά τον Αριές, τα παιδιά να μην παίζουν με αντικείμενα φτιαγμένα για τις ανάγκες της ηλικίας τους, αλλά με αντικείμενα των ενηλίκων.

Στην τρίτη δεκαετία του 21ου αι. ωστόσο η θεωρία αυτή δεν έχει πλέον πολλούς θιασώτες. «Εχει ειπωθεί πάρα πολύ συχνά ότι η παιδική ηλικία ήταν μια περίοδος στη ζωή που έπρεπε να περάσει όσο το δυνατόν γρηγορότερα για να γίνεις ενήλικος και μετά να “υπάρχεις” πλήρως», λέει η Βερονίκ Νταζέν, καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ της Ελβετίας, επικεφαλής του υποστηριζόμενου από την Ευρωπαϊκή Ενωση εγχειρήματος Locus Ludi για τα ελληνορωμαϊκά παιχνίδια και συνεκδότρια του ειδικού τεύχους της διαπανεπιστημιακής διεθνούς επιθεώρησης «Pallas» για το αρχαίο παιχνίδι που θα κυκλοφορήσει τον Σεπτέμβριο. «Κάτι τέτοιο δεν είναι αλήθεια», αναφέρει σε δήλωσή της στην ιστοσελίδα του BBC.

Οι δυσκολίες που υπάρχουν σχετικά με τη σχέση των παιδιών με το παιχνίδι ξεκινούν από το γεγονός ότι τα περισσότερα αθύρματα πιθανότατα κατασκευάζονταν από φυσικά υλικά όπως ξύλο, καλάμι ή άχυρο, τα οποία δεν είναι ανθεκτικά στον χρόνο. Ενα δεύτερο ζήτημα που προκύπτει είναι ότι οι αρχαιολογικές ερμηνείες βασίζονται στο πλαίσιο εντός του οποίου θα βρεθεί ένα αντικείμενο. Και ένα τρίτο είναι το εξής: τα παιδιά σε όλες τις εποχές συνηθίζουν, για παράδειγμα, να παίζουν με αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπως τα σκεύη της κουζίνας. Ποιος μπορεί να αποκλείσει λοιπόν τη λειτουργία τους και ως παιχνιδιών;

Η εικόνα περιπλέκεται περισσότερο από τα μικροσκοπικά γυναικεία ειδώλια που έχουν ανακαλυφθεί σε όλο τον κόσμο και τα οποία έχουν ταυτιστεί – και με τη βοήθεια των αρχαίων πηγών – με τις σημερινές κούκλες. Με αρθρωτά άκρα και περίτεχνες λεπτομέρειες, τα περισσότερα σωζόμενα παραδείγματα κατασκευάστηκαν από πηλό, οστό ή ελεφαντόδοντο. Τα πήλινα μάλιστα ήταν τόσο δημοφιλή που παράγονταν μαζικά με καλούπια.

«Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι αυτές ήταν οι ίδιες κούκλες με τις οποίες θα έπαιζε η κόρη του Πλούταρχου (σ.σ.: ο οποίος κάνει σχετική περιγραφή)», λέει η Νταζέν και εξηγεί ότι οι περισσότερες από τις αρχαιοελληνικές κούκλες που έχουν ανακαλυφθεί είναι φτιαγμένες από πολύ λεπτό πηλό που δεν θα άντεχε τη δοκιμασία του παιχνιδιού. Προσθέτει δε ότι πολλά από τα καλούπια κατασκευής έχουν βρεθεί σε θρησκευτικά ιερά – κάτι που δείχνει περισσότερο μια τελετουργική χρήση.

«Εχουμε την τάση να διαχωρίζουμε το ιερό από το καθημερινό, κάτι που δεν συνέβαινε σε εκείνες τις κοινωνίες», λέει η συν-συγγραφέας της μελέτης «Φροντίδα, κοινωνικοποίηση και παιχνίδι στην αρχαία Αττική» Μαρία Ζόμερ, επισημαίνοντας πως δεν αποκλείεται τα παιχνίδια να προσφέρονταν αργότερα στα ιερά, ενώ αναφέρει πως «τόσο ο Πλάτων όσο και ο Αριστοτέλης μιλούν για τη σημασία του παιχνιδιού, για το πώς είναι καλό για την ανάπτυξη των παιδιών».

Τα παιχνίδια και ο τρόπος που έπαιζαν τα παιδιά στην αρχαιότητα βεβαίως δεν είναι και ο μοναδικός τομέας που καλύπτεται με νέφη αβεβαιότητας. «Οσα δεν ξέρουμε με βεβαιότητα για τα παιδιά, αλλά τόσα δεν γνωρίζουμε σίγουρα για τους ενήλικους και για το πώς χρησιμοποιούσαν τα πράγματα. Κάνουμε απλώς εικασίες», καταλήγει η αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Κολέγιο της Εβραϊκής Ενωσης στο Λος Αντζελες, Κριστίν Γκαρογουέι.