«Είμαστε για {LF}τα πανηγύρια»

Καλοκαίρι της δεκαετίας του 1970, σαλπάρουμε με καΐκι από την Πάρο για την Αντίπαρο, έχοντας ακούσει για το γνωστό πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου, και λίγο μετά το ηλιοβασίλεμα φτάνουμε στην κεντρική πλατεία. Αμυδρά θυμάμαι, ότι καθίσαμε σε ένα από τα τραπέζια που ήταν τραβηγμένα στην περίμετρο της πλατείας, με όλα γύρω μας φρεσκοασβεστωμένα, σε μια αμφιθεατρική κυκλική διάταξη, αφήνοντας χώρο στο κέντρο. Απέναντί μας το βάθρο, το πάλκο ή το λεγόμενο «πατάρι» για την ορχήστρα, φτιαγμένο με καφάσια της μπίρας, σκεπασμένα με μαδέρια οικοδομής, καλυμμένα με πολύχρωμες κουρελούδες και τοποθετημένες γλάστρες βασιλικού. Οι καρέκλες των μουσικών και τα μικρόφωνα με τους ενισχυτές στη θέση τους και μια σειρά από πολύχρωμα φωτάκια στηριγμένα σε δύο κάθετα καδρόνια στις άκρες του βάθρου συμπλήρωναν το γνωστό εορταστικό σκηνικό, που σε διάφορες παραλλαγές στήνεται σε όλη την επικράτεια τέτοιες μέρες. Ηρθαν τα εδέσματα και οι παγωμένες στον πάγο μπίρες και λίγο καθυστερημένα ανέβηκε στη σκηνή η ορχήστρα της γνωστής μουσικής οικογένειας Κονιτοπούλου, με βιολιά και λαούτα και τις υπέροχες φωνές τους να τραγουδούν τα γνωστά νησιώτικα.

Εχω στη μνήμη μου μια παράξενη εικόνα από εκείνη τη βραδιά, να χορεύουν στο κέντρο της πλατείας, οι νέες και οι νέοι του νησιού, ντυμένοι στην πλειονότητά τους στα λευκά, χορούς αντικριστούς και μπάλους, ανταλλάσσοντας βλέμματα και νεύματα. Σε μια εποχή δικτατορίας που ακόμη στην περιφέρεια οι μαθητές κυκλοφορούσαν με πηλήκιο και με συντηρητικούς περιορισμούς στις σχέσεις τους με τα κορίτσια, ο χορός στην πλατεία έδινε τη δυνατότητα για μια επικοινωνία με νόημα, και ακόμα θυμάμαι έναν διάχυτο σεμνό ερωτισμό να διαχέεται, μια νεανική ηλεκτρική ενέργεια να μας διαπερνά, που χάθηκε όταν οι μεγαλύτεροι ξεκίνησαν τα συρτά, και συνέχισαν μέχρι πρωίας, οπότε και επιστρέψαμε με το καΐκι.

Αυτή την εικόνα δεν την ξανάζησα, ειδικά στα μέρη όπου περνάω συνήθως τις διακοπές μου από την παιδική μου ηλικία και συγκεκριμένα στη Λίμνη Ευβοίας. Εδώ στις γιορτές του Δεκαπενταύγουστου και της Παναγίας στις 8 Σεπτεμβρίου, πέρα από τις γνωστές θρησκευτικές εκδηλώσεις με λειτουργείες και περιφορές εικόνων με φιλαρμονικές, αρτοκλασίες και καζάνια με φαγητό που διανέμεται στον κόσμο, τα πανηγύρια γιορτάζονται σε πλατείες, ξωκκλήσια, ταβέρνες και εστιατόρια που επεκτείνονται με σειρές τραπεζιών κατά μήκος και πλάτος και με τα γνωστά βάθρα με τα μαδέρια και τις κουρελούδες να φιλοξενούν τους λαϊκούς οργανοπαίχτες, με τις γνωστές ντιζέζ εντυπωσιακά και ενίοτε προκλητικά ντυμένες, με τα μεγάφωνα στη διαπασών, σε παραμορφωτικά ντεσιμπέλ και εκκωφαντική «έκο».

Από τα νησιώτικα στο τσιφτετέλι

Στην πίστα, συνήθως κυριαρχούν οι μεγαλύτεροι, με τον «πρώτο χορευτή» να εναλλάσσεται. Ξεκινούν με τα νησιώτικα και τα άλλα δημοτικά, τα καλαματιανά, τα τσάμικα και τα κλέφτικα, και όσο περνάει η ώρα αρχίζουν τους «λαϊκούς χορούς» τα χασάπικα, τους καρσιλαμάδες, τα χασαποσέρβικα και τα ζεϊμπέκικα, που χορεύονταν κυρίως από άνδρες, και τέλος τα τσιφτετέλια, αυτός ο αισθησιακός γυναικείος χορός, που παλιότερα χορεύονταν μόνο σε κλειστούς χώρους και σπάνια δημόσια στα πανηγύρια.

Σήμερα που όλα έχουν αλλάξει, οι γυναίκες δεν χρειάζονται καν την υποστήριξη των ανδρών. Χορεύουν το τσιφτετέλι μόνες τους, συχνά επιτραπέζια και ξεσαλώνουν, φορτίζοντας με έκσταση και αισθησιασμό το εφήμερο αρχιτεκτονικό τοπίο, όπου τα μαγαζιά του χωριού μεταλλάσσονται σε θεατρικούς χώρους αναψυχής, ακόμη και για δύο ή τρεις συνεχόμενες ημέρες, και ανάμεσα στα σφαχτάρια, τα κρασιά και τις μπίρες, ο καθείς προβάλλεται, ακουμπάει τη «χαρτούρα» ενίοτε με σάλιο στο μέτωπο των μουσικών, διασκεδάζει, φλερτάρει, ξεδίνει, ξεφεύγει, φαντασιώνεται και ονειρεύεται ελπίζοντας…

Θα ξεχώριζα τα πανηγύρια του Δεκαπενταύγουστου στην Ικαρία και ειδικά στη Λαγκαδά. Τα χαρακτηρίζουν η χαλαρότητα και ο αισθησιασμός των νέων από όλη την Ελλάδα, που συνυπάρχουν σφιχταγκαλιασμένοι αυτήν τη φορά και όχι αντικριστά, σε επάλληλους κύκλους, συχνά στεφανωμένοι με φύλλα μυρτιάς και πλατάνου, να πάλλονται ασταμάτητα στους ρυθμούς των 2/4, των ικαριώτικων χορών, με μεζέδες και άφθονο κρασί μέχρι την επομένη το πρωί.

Τα πανηγύρια ανέδειξαν σπουδαίους ερμηνευτές και οργανοπαίχτες της δημοτικής μουσικής, που επιμελώς παρουσιάζει συστηματικά στην ελληνική τηλεόραση εδώ και χρόνια ο Λάμπρος Λιάβας, μέσα από την εκπομπή «Το αλάτι της γης», συνεχίζοντας το έργο της Δόμνας Σαμίου.

Στον ίδιο τόπο, στη Λίμνη, ανήμερα τον Δεκαπενταύγουστο, μια άλλη εφήμερη αρχιτεκτονική επαναλαμβάνεται εδώ και δεκαετίες και αλλάζει θεαματικά την εικόνα του δημόσιου χώρου. Στον κλειστό κόλπο με τα ήρεμα νερά, τα φώτα της παραλίας σβήνουν, και χιλιάδες κόσμου από όλη την περιφέρεια της καμένης πια Βόρειας Εύβοιας καταλαμβάνουν αμφιθεατρικά κάθε σημείο του κρηπιδώματος, στα καθίσματα των καταστημάτων της παραλίας, που για μια βραδιά πολλαπλασιάζονται, αλλά και σε αυτά που φέρνουν από το σπίτι, στα βότσαλα και στα βραχάκια, για να απολαύσουν την αυτοσχέδια εκδήλωση, με τίτλο Ναυτική Βραδιά στο Ελύμνιο. Ενα θαλασσινό ηχόραμα, που οργανώνεται από εθελοντές, που συμμετέχουν έξω και μέσα στα σκάφη του τόπου, μικρά και μεγάλα, να κινούνται μέσα στον κόλπο ανάβοντας τα ληγμένα καπνογόνα και τις φωτοβολίδες, περιστρέφοντας αναμμένο σύρμα της κατσαρόλας, και δημιουργώντας μια εντύπωση που κινείται ανάμεσα σε ναυμαχία και πανηγυρικό εορτασμό. Ενίοτε η τοπική εικόνα της Παναγίας της Γλυκοφιλούσας φιλοξενείται και περιφέρεται φωτισμένη μέσα στο μεγαλύτερο καΐκι, υπενθυμίζοντας τον θρύλο που συνδέεται με τρικυμίες και καταιγίδες και την ανεύρεσή της στη φουρτουνιασμένη θάλασσα από ευλαβή λοστρόμο, και την εναπόθεσή της στο χωριό.

Μια σκηνοθετημένη από απλούς ανθρώπους παράσταση, που μας κρατάει εδώ και δεκαετίες σε εγρήγορση, με τον γραφικό λόγο για την ιστορία της ναυτοσύνης του τόπου, του λαογράφου «Ελύμνιου» (Δημήτρη Αποστόλου) και με τον συντονισμό και τις μουσικές επιλογές του Τάκη Γεωργίου, που κυριαρχούν μέσα από τα διάσπαρτα ηχεία κατά μήκος της παραλίας, προκαλώντας συγκίνηση, μέσα από μία απλότητα, σε μία φαντασμαγορική εορταστική ατμόσφαιρα. Ξεπερνώντας τη χλιδή της γνωστής «Αρμάτας» των Σπετσών, η εκδήλωση αυτή με ταπεινό κόστος και τη συμβολή των κατοίκων, ολοκληρώνεται με την απελευθέρωση από την ακρογιαλιά μικρών φωτεινών αερόστατων και των εντυπωσιακών βεγγαλικών, πάντα με μέτρο.

Οι μικροπωλητές

Τέλος, τα λεγόμενα «παζάρια» των μικροπωλητών, μετακινούμενα από τόπο σε τόπο, συμπληρώνουν τον εορτασμό των πανηγυριών, και μεταλλάσσουν την αρχιτεκτονική του δημόσιου χώρου, με τις λεγόμενες «παράγκες» και τους πάγκους που στήνονται σε μικρή ή μεγάλη έκταση, που πεζοδρομείται για μικρό χρονικό διάστημα, προσελκύοντας μικρούς και μεγάλους. Αυτοκινούμενα κιόσκια και αυτοσχέδιες κατασκευές, με απλά υλικά, με ξύλο, πανιά, μουσαμάδες και λαμαρίνες, φωτισμένα με αμέτρητους λαμπτήρες, στήνονται υποδειγματικά από τους «παζαριανούς» και υποδέχονται εντυπωσιακά παρουσιασμένα, παιχνίδια, ρούχα, υποδήματα, εργαλεία, σκεύη, εδέσματα, εικόνες, μπιμπελό, ακόμα και «ζωντανά».

Την εικόνα συμπληρώνουν μικρά λούνα παρκ και παιχνίδια για μικρούς και μεγάλους, μαλλί της γριάς, γλειφιτζούρια και γλυκίσματα, μέσα στην τσίκνα των ψησταριών. Η μαγική αυτή εορταστική εικόνα στην περιφέρεια, που τη θυμάμαι από τη δεκαετία του 1950 να δίνει ζωή, και να τροφοδοτεί τους κατοίκους, με κάθε είδους προϊόντα σε χαμηλές τιμές, εξακολουθεί ακόμα και σήμερα να δίνει χαρά και να προσελκύει όλες τις ηλικίες.

Παρά την παγκοσμιοποίηση και τον κορωνοϊό, και σε μια εποχή που όλα τείνουν να ισοπεδωθούν και να αλλοιωθούν, τα πανηγύρια έστω και παραποιημένα εξακολουθούν να πραγματοποιούνται με την πρωτοβουλία Δήμων, Πολιτιστικών Συλλόγων και χαρισματικών εθελοντών, που νοιάζονται για τον τόπο τους, επιβεβαιώνοντας την από αρχαιοτάτων χρόνων φράση «είμαστε για τα πανηγύρια».