Ενεργειακή κρίση και καταναλωτική συμπεριφορά

Στις ευρωπαϊκές χώρες υπάρχει προβληματισμός για τις επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης, με έμφαση στο πώς οι πολίτες εκτιμούν την αρνητική επίδραση της κρίσης στο εισόδημά τους και γενικά στην καταναλωτική τους κουλτούρα αλλά και την προσεκτική κατανάλωση της ενέργειας ως μέρος της αντιμετώπισης. Η πρόσφατη εξαμηνιαία έρευνα καταναλωτικών τάσεων του ΣΕΛΠΕ, με την επιστημονική υποστήριξη του εργαστηρίου ELTRUN/ΟΠΑ, αναλύει μερικώς το αρνητικό αυτό φαινόμενο και τις σχετικές προσδοκίες στην Ελλάδα με τα παρακάτω κυρίως ευρήματα.

(1) 17% η μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος εκτιμούν οι καταναλωτές λόγω των αυξήσεων στο κόστος ενέργειας. Η εκτίμηση των καταναλωτών είναι ότι οι αυξήσεις στο κόστος ενέργειας μειώνουν μεσοσταθμικά το διαθέσιμο εισόδημά τους κατά 17%, με 2 στους 3 καταναλωτές να δηλώνουν ότι το διαθέσιμο εισόδημά τους μειώνεται πάνω από 20%. Επίσης το ποσοστό των καταναλωτών που αγοράζουν προϊόντα με βασικό κριτήριο τη χρηματική δαπάνη αυξήθηκε από 46% πέρυσι την ίδια εποχή σε 74% των 2022, με όλα τα υπόλοιπα κριτήρια να καταγράφουν μείωση. Αυτό το αποτέλεσμα δείχνει αφενός τη μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος των καταναλωτών και αφετέρου ότι η ανησυχία του κοινού σε σχέση με τις ανατιμήσεις έχει αυξηθεί σημαντικά.

(2) Οι προσδοκίες για τις δαπάνες προϊόντων/υπηρεσιών είναι αρνητικές (1 στους 2 καταναλωτές) και σχετίζονται άμεσα με το αυξημένο κόστος ενέργειας. Για πρώτη φορά στα τρία χρόνια που γίνεται η έρευνα οι μηνιαίες δαπάνες για λογαριασμούς κοινής ωφέλειας ξεπέρασαν αυτές για αγορές προϊόντων. Επίσης 45% των καταναλωτών εκτιμούν ότι το δεύτερο εξάμηνο 2022 οι δαπάνες για λογαριασμούς κοινής ωφέλειας θα είναι αυξημένες. Αντίθετα, το 53% εκτιμά ότι οι δαπάνες για αγορές προϊόντων το δεύτερο εξάμηνο 2022 θα είναι μειωμένες. Οι καταναλωτές θεωρούν ότι δεν είναι ικανοποιητική περίοδος για να κάνουν αγορές και μάλιστα την κατατάσσουν ως τη χειρότερη περίοδο για σημαντικές αγορές για το σπίτι τους τη τελευταία τριετία. Πρακτικά τα στοιχεία δείχνουν ότι οι καταναλωτές περικόπτουν αγορές προϊόντων και υπηρεσιών για να πληρώσουν το κόστος ενέργειας και καυσίμων.

(3) Οι ανατιμήσεις-αυξήσεις τιμών αποτελούν την κύρια ανησυχία για 3 στους 4 καταναλωτές. Το ποσοστό αυτό είναι σημαντικά υψηλότερο από τα αντίστοιχα ποσοστά που καταγράφονται στη Δυτική Ευρώπη που κυμαίνονται στο 40%-60%. Η δεύτερη κύρια ανησυχία των καταναλωτών είναι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις με ποσοστό 11% και ακολουθεί η ανεργία με 7%. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, που αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη ανησυχία στη Δυτική Ευρώπη με ποσοστά που κυμαίνονται στο 15%-34%, στην Ελλάδα έχει μόλις 2%. Βέβαια η κύρια πηγή των ανατιμήσεων σήμερα οφείλεται στην εισβολή στην Ουκρανία και την ενεργειακή κρίση, επομένως στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης αναδεικνύεται εντονότερα η αιτία, ενώ στην Ελλάδα το αποτέλεσμα. Η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων (8 στους 10) ανέφεραν ότι οι κατηγορίες προϊόντων που είναι σε ανατίμηση και είναι οι πιο επιβαρυντικές για αυτούς είναι οι ενέργεια – θέρμανση και καύσιμα – μεταφορές, ενώ μόνο 2 στους 10 ανέφεραν τα τρόφιμα.

Γενικά η έρευνα καταγράφει πολύ χαμηλό δείκτη καταναλωτικού κλίματος, χαμηλές προσδοκίες αλλά και επιβάρυνση των οικονομικών των καταναλωτών που έχει να κάνει κυρίως με το αυξημένο κόστος ενέργειας.

Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες έχουν ξεκινήσει οργανωμένες πρωτοβουλίες ενημέρωσης των καταναλωτών για λελογισμένη κατανάλωση ενέργειας το επόμενο χρονικό διάστημα με στόχο τη μείωση. Κάτι αντίστοιχο πρέπει να γίνει και στη χώρα μας, αλλά με ιδιαίτερη προσοχή λόγω της εύκολης μεταστροφής των ελλήνων πολιτών από μια κατάσταση οργανωμένης διαχείρισης της κρίσης σε κατάσταση πανικού και καταστροφολογίας. Η παρατεταμένη προεκλογική περίοδος με έντονη αντιπαράθεση σίγουρα δεν βοηθάει στην αντιμετώπιση ενός παγκόσμιου προβλήματος που απαιτεί συναίνεση και ενεργή συμμετοχή των πολιτών.

Ο Γεώργιος Ι. Δουκίδης είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών