Το κράτος δικαίου σε κίνδυνο

Η πρόσφατη απόφασή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην υπόθεση Σάφι εναντίον Ελλάδος (Αρ. 5418.15) για το ναυάγιο στο Φαρμακονήσι, που στις 20 Ιανουαρίου του 2014 προκάλεσε τον θάνατο 3 γυναικών και 8 παιδιών είναι μια απόφαση – ορόσημο. Δεν αφορά το Μεταναστευτικό. Αφορά αποκλειστικά το κράτος δικαίου. Το αντικείμενο της απόφασης δεν είναι τόσο οι ενέργειες του Λιμενικού, όσο οι δικαστικές διαδικασίες που τρεις φορές απήλλαξαν τους κρατικούς αξιωματούχους από κάθε ευθύνη χωρίς να προσπαθήσουν να αναζητήσουν με σοβαρότητα την αλήθεια.

Η εκτενέστατη – και ομόφωνη – απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου έκρινε ότι η ελληνική Δικαιοσύνη έδρασε με προκλητική ανεπάρκεια. Το Δικαστήριο εκτίμησε ότι οι έλληνες εισαγγελείς και δικαστές δεν έλαβαν υπόψη τους τις καταθέσεις των επιζώντων, δεν έλαβαν υπόψη τους ότι οι επίσημοι διερμηνείς δεν μιλούσαν τη γλώσσα που υποτίθεται μετέφραζαν, δεν μερίμνησαν ώστε να συλλέξουν τα ηλεκτρονικά στοιχεία για τον τόπο του ναυαγίου και την πορεία των σκαφών του Λιμενικού, ενώ αγνόησαν βασικά δεδομένα της αμέλειας του Λιμενικού, όπως π.χ. το γεγονός ότι το Λιμενικό δεν προχώρησε στις ενέργειες που συνήθως συμβαίνουν σε περιπτώσεις διάσωσης, όπως η άμεση ειδοποίηση του κεντρικού συντονιστικού και η αναζήτηση άλλων σωστικών σκαφών (Σάφι, παρ. 162) ή εκπομπή μηνύματος «Μayday Relay», το οποίο έγινε με μεγάλη καθυστέρηση, αφού η ψαρόβαρκα είχε ήδη βυθιστεί (Σάφι παρ. 163).

Το Δικαστήριο του Στρασβούργου κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τρεις διαφορετικές αποφάσεις ελληνικών δικαστηρίων που απήλλαξαν τους λιμενικούς – καθώς και η απόφαση που καταδίκασε έναν 19χρονο σύρο πρόσφυγα ως «υπεύθυνο» του ναυαγίου επειδή φέρεται ότι κρατούσε το πηδάλιο, σε 145 χρόνια φυλακή και πρόστιμο 570.500 ευρώ – ήταν προδήλως λανθασμένες. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι έρευνες των ελλήνων δικαστών ήταν τόσο ανεπαρκείς ώστε με ευθύνη της

ελληνικής κυβέρνησης δεν υπάρχουν σήμερα τα δεδομένα που θα επέτρεπαν στο Δικαστήριο του Στρασβούργου να σχηματίσει άποψη για το τι ακριβώς έγινε στο Φαρμακονήσι (Σάφι παρ. 155).

Εξετάζοντας όμως τα – ατελή – δεδομένα που είχε μπροστά του, το δικαστήριο προχώρησε στο εξίσου συγκλονιστικό συμπέρασμα ότι ήταν ήδη σαφές από τις παραλείψεις του Λιμενικού ότι η Ελλάδα δεν έκανε όσα όφειλε για να προστατεύσει τη ζωή των προσφύγων (Σάφι παρ. 166). Το συμπέρασμα του Δικαστηρίου ήταν ότι η ελληνική κυβέρνηση – και άρα και ο τότε υπουργός – φέρουν ευθύνη για την τραγωδία, αν και δεν είναι δυνατό να εξατομικευθούν οι ευθύνες με μεγαλύτερη ακρίβεια, λόγω της έλλειψης δικαστικής έρευνας.

Το ναυάγιο στο Φαρμακονήσι δεν ήταν ένα ασήμαντο επεισόδιο στην ιστορία του Μεταναστευτικού. Ηταν ένα από τα χειρότερα ατυχήματα που συνέβησαν ποτέ στο Αιγαίο. Συγκλόνισε τη διεθνή κοινή γνώμη, προκάλεσε δημόσιες δηλώσεις αξιωματούχων του Συμβουλίου της Ευρώπης και της Ευρωπαϊκής Ενωσης ενώ έγινε αντικείμενο ευρείας συζήτησης στην πολιτική ζωή της χώρας. Για όλους αυτούς τους λόγους η ελληνική Δικαιοσύνη είχε καθήκον να ασχοληθεί κατά προτεραιότητα με την πλήρη ανακάλυψη της αλήθειας. Το ΕΔΑΔ έκρινε ότι η ελληνική Δικαιοσύνη απέτυχε πλήρως να ερευνήσει την τόσο σημαντική και προβεβλημένη υπόθεση. Η αποτυχία αυτή γεννά τεράστια ερωτηματικά τόσο για την επάρκεια της ελληνικής Δικαιοσύνης αλλά και για την ακεραιότητά της.

Καθ’ όλη τη σχετική περίοδο των ερευνών, τα ελληνικά δικαστήρια ενεργούσαν υπό ασφυκτική πίεση από την τότε πολιτική ηγεσία. Στις 22 Ιανουαρίου 2014 ο αρχηγός του Λιμενικού έκανε δημόσια δήλωση σύμφωνα με την οποία «το πλωτό σκάφος του Λιμενικού Σώματος δεν διενεργούσε ρυμούλκηση προς τις τουρκικές ακτές, αντίθετα, το σκάφος με τους επιβαίνοντες αλλοδαπούς ρυμουλκείτο προς το Φαρμακονήσι». Οι δηλώσεις αυτές ήταν προφανής θεσμική απρέπεια, αφού ήταν εξόφθαλμη προσπάθεια επηρεασμού της εσωτερικής ΕΔΕ αλλά και της Δικαιοσύνης. Παρόμοια δήλωση έκανε όμως και ο τότε υπουργός Ναυτιλίας Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης την 23η Ιανουαρίου και αργότερα στη Βουλή. Οι δηλώσεις του ήταν εξίσου απρεπείς, αφού προκαταλάμβαναν το αποτέλεσμα των ερευνών. Δεν επιτρέπεται ένας υπουργός να προκαταλαμβάνει τα δικαστήρια αθωώνοντας με δηλώσεις του εκ των προτέρων τους εμπλεκόμενους αξιωματικούς – άρα και τον εαυτό του.

Η εικόνα που σχηματίζει ένας αντικειμενικός παρατηρητής διαβάζοντας την απόφαση του ΕΔΔΑ είναι ότι τα ελληνικά δικαστήρια πιθανότατα υποχώρησαν στις αθέμιτες αυτές πιέσεις της πολιτικής εξουσίας. Το πρόβλημα όμως συνεχίζει να υπάρχει ακόμα και σήμερα. Οπως ακριβώς το 2014, έτσι και σήμερα η ελληνική κυβέρνηση προκαταλαμβάνει κάθε ανεξάρτητη έρευνα και απορρίπτει την κριτική για τις εικαζόμενες επαναπροωθήσεις στα σύνορα, αποδίδοντας τις σχετικές αναφορές στην «Τουρκική προπαγάνδα», τις «ξενόφερτες» μη κυβερνητικές οργανώσεις καθώς και σε μη επαρκώς «εθνικόφρονες» σχολιαστές.

Μετά όμως την απόφαση του ΕΔΔΑ στην υπόθεση Σαφί, πώς μπορούμε να έχουμε εμπιστοσύνη στην ελληνική Δικαιοσύνη; Αν το δικαστήριο του Στρασβούργου έχει δίκιο ότι η ελληνική Δικαιοσύνη δεν ενδιαφέρθηκε να αποδώσει δικαιοσύνη για τα οκτώ αυτά αθώα παιδιά και τις μητέρες τους, τότε πώς μπορούμε να πιστέψουμε ότι κάποιος έλληνας δικαστής θα ερευνήσει με σοβαρότητα και χωρίς φόβο οποιαδήποτε άλλη υπόθεση που φέρνει σε δύσκολη θέση κάποιον υπουργό;

Το πρόβλημα της ποιότητας και της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης στην Ελλάδα είναι συνεπώς συστημικό και βαθύ. Δεν θα λυθεί χωρίς ουσιαστικές τομές στην ελληνική Δικαιοσύνη και χωρίς την ενίσχυση ανεξάρτητων ελεγκτικών μηχανισμών που θα υπερασπιστούν το κράτος δικαίου.

Ο Παύλος Ελευθεριάδης είναι καθηγητής Δημοσίου Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης