Στις αυλές των προσφυγικών κλήρων

Συλλογίζομαι το μεταίχμιο της ζωής μου κι ίσως για τούτο έχω επιλέξει και μένω στην ίδια γειτονιά, στο ίδιο σπίτι, έστω κι αν κατάφερα – καταχρεωμένος – να το ψηλώσω πέντε ορόφους, περισώζοντας τις τριανταφυλλιές της πρασιάς ενός προσφυγικού κλήρου. Κι είναι η γειτονιά μου μεταίχμιο και το σπίτι μου, το σύνορο δύο δήμων, έτσι ώστε ακόμα και το GPS του κινητού μου να διχάζεται από το σαλόνι ως την κρεβατοκάμαρα, όπως και οι μετεωρολογικές προβλέψεις, συναφείς βέβαια, καταγράφουν ήπια βροχή στην μπροστινή πλευρά του σπιτιού (Νίκαια) και καταιγίδα στην πίσω (Πειραιάς), αυτή που κάποτε αντίκριζε το λιμάνι. Σήμερα, η μόνη ανεμπόδιστη θέα που αντικρίζω είναι αυτή των λόφων του Λεκανοπεδίου: Ακρόπολη, Λυκαβηττός, Φιλοπάππου· αριστερά ο Υμηττός που καθημερινά ανατέλλει και δεξιά ο Κοκκινόβραχος, ο λόφος της Δεξαμενής με τον Αγιο Φίλιππα και μια ιδέα του όρους Αιγάλεω.

Το πιο ενδιαφέρον σημείο βρίσκεται στην πίσω πλευρά του σπιτιού, αφού, όσο θυμάμαι, στην αυλή με τις λεμονιές, τα γιασεμιά και τις τριανταφυλλιές του παλιού προσφυγικού μ’ ασφάλιζαν πεύκα και κυπαρίσσια γέρνοντας από το Αλσος του Βώκου. Σ’ αυτή την αυλή ξεχώρισα τις φωνές των πουλιών και τις νύχτες του καλοκαιριού μέτρησα όλα τ΄ άστρα φοβούμενος μην και γεμίσω μυρμηγκιές, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της μικρασιάτισσας γιαγιάς μου. Σ’ αυτή την αυλή μεγάλωσα καβαλώντας έναν υπερμεγέθη σκύλο και έφηβος μεταμόρφωσα μια αποθήκη σε δωμάτιο γραφής κι ανάγνωσης, ωσότου άρχισα να επεκτείνομαι στη μελέτη της συνοικίας, διασχίζοντας τις ευθείες οδούς με τα ονόματα των επτά εκκλησιών της Αποκάλυψης μέχρι την Παλαιά Κοκκινιά, αναζητώντας το καμαράκι του Μήτσου Παπανικολάου, ή ανεβοκατεβαίνοντας μέχρι τον Αγιο Διονύσιο, στο γεφυράκι της Δραπετσώνας ή στενό του «ρεμπέτη», εκεί όπου ο Μήτσος Παπανικολάου συναντούσε τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη ικανοποιώντας τις έξεις τους. Αιτωλικού, Λακωνίας, Αιγάλεω, Αγίου Δημητρίου: στενοί δρόμοι, φέτες λιμανιού. Αν κάποιος τις κοιτάξει σκαρφαλωμένος στον λόφο, σήμερα δεν αντικρίζει ακριβώς το λιμάνι, αλλά ένα κόκκινο ή ένα μπλε φουγάρο πλοίου που σφραγίζει τον ορίζοντα.

Τελειώνοντας το Δημοτικό, κατέκτησα την ελευθερία να τακτοποιώ οικογενειακές υποχρεώσεις και δουλειές, όπως οι πληρωμές λογαριασμών κοινής ωφέλειας περιμετρικά του λιμανιού. Διασχίζοντας τα Μανιάτικα, την Αγια-Σοφιά, το εργοστάσιο του Παπαστράτου, εν τέλει μέσ’ απ’ την οδό Φίλωνος και την Τρούμπα, έφθασα κάποτε στην Πλατεία Τερψιθέας και στο Πασαλιμάνι. Το 1980, η διαδρομή με τα πόδια μέχρι το λιμάνι μού ‘μοιαζε μια ανάσα δρόμος, σήμερα για τα παιδιά μου είναι μια μακρινή απόσταση. Περπατώντας γλίτωνα το εισιτήριο του λεωφορείου, διασχίζοντας τελικά τοπόσημα που σήμερα τ’ ανακαλύπτω στη λογοτεχνία. Πώς δηλαδή να σκεφτώ πως η ταβέρνα του Βασίλαινα, ένα χιλιόμετρο από το σπίτι μου, ήταν η ταβέρνα όπου έτρωγε ο Σεφέρης με τον Κατσίμπαλη και τον Καραντώνη, η ταβέρνα όπου γευμάτισε ο Τσόρτσιλ και δείπνησαν όλοι οι ηθοποιοί; Τότε δεν ήξερα.

Στο Γυμνάσιο, διασχίζοντας το Λεκανοπέδιο για να φθάσω στ’ Ανάβρυτα και γνωρίζοντας καλά τις περιοχές που γειτνιάζουν με το δασόκτημα του Συγγρού, από το Ζηρίνειο μέχρι τ’ Αλώνια, το Κεφαλάρι και την Πολιτεία με τα θεόρατα σπίτια της, η γειτονιά μου μού φάνταζε κακοχυμένη, στενή, φτωχική και παρακατιανή. Παρεμπιπτόντως, ήταν τη δεκαετία του ενενήντα, μια επαναστατική και κομμουνιστική γειτονιά σε σύγκριση με αυτές των αστών συμμαθητών μου. Ντρεπόμουν· δεν την ανέφερα. Επεισα έτσι τον εαυτό μου πως δεν ζηλεύω τις επαύλεις της Κολοκοτρώνη που παρατηρούσα στις σχολικές κοπάνες μέχρι τα Rollers της Πλατείας Κεφαλαρίου κι έκτοτε φαντάζομαι πως η «μειονεκτική» γειτονιά μου με μετέτρεψε σε άνθρωπο ολιγαρκή ως προς την κτήση και ανοικονόμητο ως προς την παρατήρηση. Θυμάμαι με λεπτομέρειες: κάθε αυλή, κάθε σπίτι, κάθε δέντρο που κόπηκε για να χτιστούν οι νέες πολυκατοικίες. Οι γείτονές μου, ίδιοι κι απαράλλαχτοι, μεγάλωσαν, γέρασαν και κάποιοι πέθαναν, αλλά τα παιδιά τους έγιναν και τα ίδια, οι γονείς τους. Στο οικοδομικό μου τετράγωνο, αντικρίζοντας τους νέους, αναγνωρίζω τους προγόνους τους κι αυτό με ησυχάζει.

Ακόμα κι αν η γειτονιά δεν μοιάζει σήμερα με εκείνη της παιδικής μου ηλικίας, εντοπίζω σημεία ανέγγιχτα από τον χρόνο: στις ρημαγμένες αυλές των προσφυγικών κλήρων, στις παρόδους, στα αδιέξοδα και βέβαια στο λιμάνι. Αλλωστε, αυτός ο τόπος είναι πελεκημένος βράχος με δαιδαλώδη στενά, ανηφόρες, ασβεστωμένα πεζούλια, μαργαρίτες στα ραγισμένα ρείθρα και σπίτια ερείπια πλινθόκτιστα με πόρτες από λαμαρίνα βαμμένες μπλε. Υπάρχουν ακόμα γυναίκες που απλώνουν τις μπουγάδες τους στις πρασιές των αδιεξόδων, οξειδωμένοι γάντζοι με κρεμασμένες σκουπιδοσακούλες, καθώς δεν χωράει απορριμματοφόρο, και σ΄ αυτό το δίκτυο από καλντερίμια, ερείπια, πέτρινες σκάλες, πλαστικές γλάστρες, κόκκινα γεράνια, τριανταφυλλιές, γιασεμιά, ρίζες, αγριόχορτα και περιβολάκια ακούγεται ολοκάθαρα στις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές η καμπάνα της Παναγίας της Οδηγήτριας και ο θρήνος του εικοστού αιώνα: δυο πόλεμοι, η καταστροφή της Σμύρνης, ο Εμφύλιος, η χούντα, η φτώχεια και τα στεγανά όρια ιδιοκτησίας που διατηρούν οι κάτοικοι. Μια πόλη από το χθες – ίδια κι απαράλλαχτη – στεριωμένη στον βράχο. Σκληρός τόπος που ακόμα και τώρα που τον γράφω δεν ραγίζει από τις λέξεις μου.

Κάθε απόγευμα, επιστρέφοντας από το Μαρούσι – την εργασία μου – στη γειτονιά, συρρικνώνομαι για να υπάρχω κι αυτή είν’ η ανάγκη μου: να γεννώ λέξεις σ’ έναν πεπερασμένο χώρο. Στη γειτονιά αυτή, κανείς δεν ξεχειλίζει, κανείς δεν περισσεύει, όπως κι οι λέξεις στα ποιήματα.

Ο Γιάννης Αντιόχου είναι ποιητής