Θα αντέξει η Ευρώπη;

Η ανησυχία για την επερχόμενη ενεργειακή κρίση στην Ευρώπη δεν αφορά μόνο τις συνέπειες στην οικονομία. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έτσι κι αλλιώς είναι προετοιμασμένες για μια μεγάλη περίοδο λαϊκής δυσαρέσκειας και σοβαρά προβλήματα με τον πληθωρισμό, τον εφοδιασμό και ακόμα και τον επισιτισμό αν η κρίση στην Ουκρανία κλιμακωθεί. Το μεγάλο πολιτικό πρόβλημα όμως αφορά, ξανά, το μέλλον της ΕΕ.

Ο εφιάλτης στις Βρυξέλλες είναι ότι και αυτή η κρίση θα λάβει τη μορφή που πήραν οι μεγάλες κρίσεις της προηγούμενης δεκαετίας, η κρίση της ευρωζώνης και η προσφυγική κρίση, όταν μια θεσμικά ανέτοιμη και ατελώς ενοποιημένη ΕΕ δεν μπόρεσε να διαμορφώσει μια ενιαία στάση. Αντίθετα, και η οικονομική και η προσφυγική κρίση αφέθηκαν να διχάσουν την Ευρώπη σε στρατόπεδα – «βόρειοι δανειστές» και «νότιοι χρεωμένοι», χώρες υποδοχής προσφύγων στη Μεσόγειο και αντιπροσφυγικοί λαϊκιστές στην Ανατολική Ευρώπη – με την ΕΕ μάταια να προσπαθεί να συμβιβάσει τα αντιτιθέμενα συμφέροντα.

Αυτή τη φορά, η ενεργειακή κρίση έρχεται να δοκιμάσει την κατακερματισμένη αγορά ενέργειας και τις διαφορετικές εθνικές ενεργειακές στρατηγικές μέσα στην ΕΕ, με τις αντίστοιχες γεωπολιτικές προτεραιότητες που αυτές πάντα εμπεριέχουν. Ο μεγάλος φόβος είναι ότι αν η Ρωσία διακόψει την παροχή φυσικού αερίου στην ΕΕ (για την οποία κάνει ήδη πρόβα με την αναστολή λειτουργίας του αγωγού Νορντ Στριμ Ι για «προγραμματισμένη συντήρηση»), τα κράτη-μέλη δεν θα επιδείξουν αλληλεγγύη αλλά θα διακόψουν τη ροή αερίου μεταξύ τους για να διαφυλάξουν τα αποθέματά τους.

Η χώρα που κινδυνεύει να βρεθεί στη δίνη του κυκλώνα είναι η Γερμανία. Ως η μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, οι ενεργειακές της ανάγκες είναι τεράστιες και η εξάρτησή της από τη Ρωσία γνωστή. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης επίσης, έχει κεντρικό ρόλο στη ροή αερίου σε άλλες χώρες σε περίπτωση που διακοπεί η παροχή από τη Ρωσία. Το Βερολίνο ήδη συνάπτει συμφωνίες με την Αυστρία, τη Δανία και την Τσεχία για να διαφυλαχθεί η αμφίδρομη ροή ενέργειας με τους γείτονές της. Το ερώτημα είναι αν αυτές οι συμφωνίες θα έχουν οποιαδήποτε αξία αν τα γερμανικά εργοστάσια βρεθούν στα πρόθυρα της διακοπής λειτουργίας τον χειμώνα. Οσο και αν η Γερμανία μιλά τη γλώσσα της αλληλεγγύης, η στάση της κάθε άλλο παρά ειλικρινής είναι. Το Βερολίνο είναι εξαιρετικά δραστήριο στη διεθνή αγορά φυσικού αερίου προκειμένου να αυξήσει τα αποθέματά του. Με αυτόν τον τρόπο όμως οι τιμές του φυσικού αερίου διεθνώς εκτινάσσονται, με αποτέλεσμα να υποφέρουν οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ που προσπαθούν κι αυτές να ενισχύσουν τις εφεδρείες τους. Αυτό το πρόβλημα δεν θα υπήρχε αν η ΕΕ αγόραζε συλλογικά αέριο, αντί για κάθε κράτος-μέλος να κοιτάζει τα δικά του συμφέροντα. Ηταν όμως αυτή ακριβώς η πρόταση της Επιτροπής και νοτίων χωρών που η Γερμανία μπλόκαρε για να προστατέψει τα συμφέροντα των ενεργειακών της εταιρειών.

Τέλος, η ΕΕ θα έχει να λύσει έναν ακόμα γεωπολιτικό γρίφο, καθώς οι χώρες που θα πληγούν αναλογικά περισσότερο από τη διακοπή της ρωσική παροχής είναι τα ανατολικά κράτη-μέλη, που ταυτόχρονα πιέζουν για σκληρότερη στάση έναντι της Μόσχας στον πόλεμο της Ουκρανίας. Πόση υπομονή θα επιδείξουν καταναλωτές και ψηφοφόροι στη Δυτική Ευρώπη αν οι ανατολικές χώρες ζητούν εναγωνίως ταυτόχρονα και δικαιότερο διαμοιρασμό ενεργειακών αποθεμάτων και κλιμάκωση της αντιπαράθεσης με τη Ρωσία, επιδεινώνοντας την κρίση; Για άλλη μια φορά, η ευρωπαϊκή ενοποίηση φαίνεται να οδεύει προς μια υπαρξιακή κρίση.

Ο δρ Αγγελος Χρυσόγελος είναι επίκουρος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο London Metropolitan University