Ενας άρρωστος βιολονίστας στο κρεβάτι σου

Πριν εισβάλει η Ρωσία στην Ουκρανία, πριν απολυθεί ο ίδιος από το πανεπιστήμιο της Μόσχας όπου δίδασκε πολιτική φιλοσοφία ως «αντιπολεμικός προδότης», ο Κίριλ Μαρτίνοφ ξεκινούσε πάντα το εισαγωγικό του μάθημα στη φιλοσοφία με ένα νοητικό πείραμα που διατυπώθηκε για πρώτη φορά το 1971 από την αμερικανίδα φιλόσοφο Τζούντιθ Τζάρβις Τόμσον. Φανταστείτε, έλεγε στους φοιτητές του, ότι ξυπνάτε ένα πρωί και βρίσκετε έναν άγνωστο ηλικιωμένο άνδρα αναίσθητο στο κρεβάτι σας.

Είναι αδύνατο να τον πετάξετε κάτω, ή να σηκωθείτε οι ίδιοι: είστε με κάποιον τρόπο δεμένοι. Απαξ και περάσει το πρώτο σοκ, βλέπετε στο κομοδίνο ένα σημείωμα: «Αγαπητέ συνάνθρωπε, λυπούμαστε ειλικρινά για την αναστάτωση. Δίπλα σου στο κρεβάτι βρίσκεται ένας διάσημος, ιδιοφυής και, δυστυχώς, βαριά ασθενής βιολονίστας. Ο μόνος τρόπος να σώσουμε αυτή την ιδιοφυΐα, ήταν να διαρρήξουμε τη νύχτα το διαμέρισμά σου και να πραγματοποιήσουμε μια χειρουργική επέμβαση ώστε να συγχωνεύσουμε τους μεταβολισμούς σας. Σε λίγους μήνες, ο βιολονίστας θα επιστρέψει στα φυσιολογικά, θα τον αποσυνδέσουμε από σένα, και θα ξαναγυρίσεις στην κανονική σου ζωή. Σε ευχαριστούμε για την κατανόηση, ειλικρινά δικοί σου, o Σύλλογος Φίλων της Μουσικής».

Κάπου εκεί, ο Μαρτίνοφ διέκοπτε την αφήγηση και ζητούσε από τους φοιτητές του να ψηφίσουν: έχουν ή όχι το ηθικό δικαίωμα να αποσυνδεθούν από τον βιολονίστα, που σημαίνει να προκαλέσουν τον θάνατό του, κάποιοι μάλιστα θα έφταναν σε σημείο να πουν «να τον σκοτώσουν»; Εσείς προσωπικά, θα αποσυνδέατε τον βιολονίστα; Συνήθως, θυμάται, ένα 60%-70% των φοιτητών συμφωνούσε πως μια τέτοια απόφαση θα ήταν ηθικά αποδεκτή, πως η αποσύνδεση του βιολονίστα δεν θα τους μετέτρεπε σε ηθικά τέρατα. Τότε ήταν που τους εξηγούσε ο Μαρτίνοφ πως το νοητικό πείραμα με τον «άρρωστο βιολονίστα» συμπεριλήφθηκε από την Τζούντιθ Τζάρβις Τόμσον σε ένα δοκίμιο ηθικής φιλοσοφίας το οποίο πρωτοδημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Philosophy & Public Affairs το 1971 με τίτλο «Μία Υπεράσπιση της Αμβλωσης». Πως η αμερικανίδα φιλόσοφος δεχόταν σε αυτό, χάριν επιχειρήματος, ότι ένα έμβρυο έχει δικαίωμα στη ζωή, επεσήμαινε ωστόσο πως η άμβλωση δεν του στερεί αυτό το δικαίωμα αλλά κάτι που δεν δικαιούται: τη μη συναινετική χρήση του σώματος και καθοριστικών για τη ζωή λειτουργιών της εγκύου.

Ξεκινούσε λοιπόν κατά κανόνα στο αμφιθέατρο μια μεγάλη συζήτηση, με τους φοιτητές να αναπαράγουν λίγο-πολύ όλα τα επιχειρήματα που έχουν διατυπωθεί από το 1971 μέχρι σήμερα υπέρ και κατά της σύγκρισης που κάνει η Τόμσον – συν μερικά ακόμα που έκαναν τον Μαρτίνοφ να γελάει, του τύπου, «Πόσα λεφτά θα μου χρωστάει ο βιολονίστας αν επιβιώσει;». Ομως, ρωτούσε συνήθως κάποιος, δεν έχει ένας άνθρωπος μεγαλύτερη ηθική υποχρέωση απέναντι στους απογόνους και τους συγγενείς του από ό,τι σε έναν ξένο βιολονίστα; Δεν θα ήταν ακριβής η αναλογία αυτή μόνο σε περίπτωση βιασμού; Αυτό το αντεπιχείρημα, απαντούσε ο καθηγητής, υπονοεί πως τη στιγμή που μια γυναίκα συναινεί στο σεξ, αναλαμβάνει αυτομάτως την ηθική ευθύνη να γεννήσει ένα παιδί – δεν μπορεί να είναι σωστό αυτό. Σε κάθε περίπτωση, η συζήτηση στις φιλοσοφικές επιθεωρήσεις συνεχίζεται μέχρι και σήμερα, το δοκίμιο «Μία Υπεράσπιση της Αμβλωσης» θεωρείται «το πλέον αναδημοσιευμένο σε όλη τη σύγχρονη φιλοσοφία».

Ο Κίριλ Μαρτίνοφ διδάσκει ακόμα φιλοσοφία αλλά διαδικτυακά, στο ρωσόφωνο και αγγλόφωνο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο. Δεν μένει πια στη Μόσχα αλλά στη Ρίγα της Λετονίας: η ανεξάρτητη εφημερίδα όπου αρθρογραφούσε άλλοτε, η «Νόβαγια Γκαζέτα», αναγκάστηκε λόγω Πούτιν να κλείσει και ο ίδιος έχει τεθεί επικεφαλής της εξόριστης εκδοχής της, της «Νόβαγια Γκαζέτα Ευρώπη». Είναι κρίμα, έγραψε πρόσφατα, που το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ και οι πολωνικές Αρχές δεν διαβάζουν σύγχρονους φιλόσοφους.

Το πρώτο κατήργησε την περασμένη Παρασκευή το συνταγματικό δικαίωμα στην άμβλωση, γυρίζοντας τη χώρα πίσω στη δεκαετία του 1970, υποκύπτοντας στην εκστρατεία που είχε ξεκινήσει από τότε και επιτάχυνε επί Τραμπ το πλέον ακραίο κομμάτι των Ρεπουμπλικανών. Οι δεύτερες υποχρεώνουν από τις αρχές Ιουνίου τους γιατρούς να καταγράφουν τις εγκυμοσύνες σε ένα ιατρικό ψηφιακό μητρώο – είχαν ήδη απαγορεύσει πρακτικά όλες τις αμβλώσεις από τον Οκτώβριο του 2020. Το Ευρωκοινοβούλιο διαθέτει από τον περασμένο Ιανουάριο μία πρόεδρο, τη Ρομπέρτα Μέτσολα, προσωπικά αντίθετη στις αμβλώσεις – η χώρα καταγωγής της, η Μάλτα, τις απαγορεύει. Προκειμένου να κατευνάσει τις ανησυχίες των ευρωβουλευτών του, ο γάλλος πρόεδρος και προεδρεύων της ΕΕ, ο Εμανουέλ Μακρόν, είχε ζητήσει τότε να εγγραφεί το δικαίωμα στην άμβλωση στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ – κάτι ουσιαστικά αδύνατο, αφού απαιτείται η συναίνεση και των 27 κρατών-μελών. Μετά την απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, και έχοντας χάσει πια την απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση, ζητεί να εγγραφεί το δικαίωμα στην άμβλωση στο γαλλικό Σύνταγμα – πρόταση που είχε κάνει η Αριστερά στις αρχές της προηγούμενης θητείας του, και που η κυβέρνησή του είχε τότε αρνηθεί. Δεν είναι (μόνο) φιλοσοφικό ζήτημα οι αμβλώσεις, είναι (πρωτίστως) κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα. Και δυστυχώς, ακόμα και οι πιο προοδευτικές, φαινομενικά, χώρες, δεν αποφεύγουν τα πολιτικά παιχνίδια στην πλάτη των γυναικών.