Αναζητώντας νέα μοντέλα συνταξιοδότησης

Ο θεσμός της συνταξιοδότησης ήταν κρίσιμη κοινωνική κατάκτηση στον 20ό αιώνα. Απομακρύνοντας την ανέχεια, κατοχύρωσε για όλους ένα προνόμιο που παλιότερα είχαν μόνο οι πλουσιότεροι. Ομως η άκαμπτη και ισοπεδωτική εφαρμογή της κινδυνεύει να στοιχειώσει τον 21o αιώνα.

Το πρόβλημα προκύπτει από την αντιμετώπιση της ζωής ως αλληλουχία τριών αυστηρά οριοθετημένων φάσεων: εκπαίδευση, εργασία, απόσυρση. Οι φάσεις αυτές αντιστοιχούσαν στις πραγματικότητες της βιομηχανικής εποχής, όταν ένας μέσος εργαζόμενος φιλοδοξούσε ευλόγως να βρει μια δουλειά «διά βίου», ακολουθούμενη από τιμητική αποστρατεία. Το μοντέλο αυτό απαιτούσε οι επιχειρήσεις να επιβιώνουν περισσότερο από τη μέση καριέρα, οι δεξιότητες να αντέχουν στον χρόνο και η αποστρατεία να παραμένει σχετικά περιορισμένη. Κανένα από αυτά τα προαπαιτούμενα δεν ισχύει πια: οι σημερινές μεγάλες επιχειρήσεις ήταν άγνωστες πριν από 15 χρόνια, η τεχνολογία μεταλλάσσεται, ενώ τα χρόνια της ζωής στη σύνταξη έχουν υπερδιπλασιαστεί. Στο μέλλον οι εξελίξεις θα επιταχυνθούν, παρά θα αναστραφούν.

Οι τριγμοί στο οικοδόμημα της συνταξιοδότησης εντείνονται βλέποντας την εργασία μόνο ως πηγή εισοδήματος και όχι ως κρίσιμο συστατικό της ταυτότητας του ατόμου. Μεγάλη ευρωπαϊκή έρευνα συσχέτισε την πρόωρη συνταξιοδότηση με εξάρσεις κλινικής κατάθλιψης, αν και μόνο για τους άνδρες. Σε εκείνους η απώλεια της επαγγελματικής ταυτότητας αφήνει δυσαναπλήρωτο κενό· αντιθέτως, οι πολλαπλοί ρόλοι των γυναικών τις προστατεύουν από «ταυτοτικό σοκ». Είναι ο ίδιος λόγος για τον οποίο η προοπτική «σαράντα χρόνια πρέφας», ακόμη και με εξασφαλισμένο εισόδημα, μοιάζει τόσο ζοφερή.

Ομως, το μοντέλο αυτό της «ζωής τριών φάσεων» ποτέ δεν είχε απόλυτη εφαρμογή. Για παράδειγμα, ποτέ δεν κάλυψε τις γυναίκες: Οι εναλλαγές εργοδοτών, τα εργασιακά κενά, οι χαμηλότερες αποδοχές οδηγούν σε συνταξιοδότηση «δεύτερης ταχύτητας». Το χάσμα φύλων στις συντάξεις είναι πολύ μεγαλύτερο παρά στις αποδοχές, ενώ η συνταξιοδότηση οδηγεί σε αφόρητα διλήμματα με ευθύνες για φροντίδα. Οι αδικίες της περιόδου απασχόλησης μεγεθύνονται στην περίοδο συνταξιοδότησης. Η (κατά τα άλλα ορθή) μετατόπιση του συστήματος προς την ανταποδοτικότητα κάνει τα προβλήματά τους χειρότερα.

Στην Ελλάδα, ως πρόσφατα, αποφεύγαμε τις ακαμψίες των τριών φάσεων διά της παράκαμψης: η νομική πράξη συνταξιοδότησης σπάνια οδηγούσε σε αποξένωση από την εργασία. Τα χαμηλά όρια ηλικίας συμβάδιζαν με εκτεταμένες καταστρατηγήσεις, νόμιμες (απασχόληση σε άλλο φορέα, απασχόληση με μπλοκάκι) ή παράνομες (γκρίζα εργασία): Εφαρμοζόταν άρρητο «συμβόλαιο κυρίων»: «εμείς θα εισφοροδιαφεύγουμε, εσείς θα μας δίνετε μικρή σύνταξη αλλά πολύ νωρίς, και εμείς θα τη συμπληρώνουμε περίπου κατά βούληση». Αυτή η ευελιξία – το πλήθος από «παραθυράκια» – απέφευγε τις ακαμψίες που οδηγούσαν στην κατάθλιψη. Δυστυχώς, το επετύγχανε με έξοδα των Ταμείων.

Ετσι στην Ελλάδα τα προβλήματα των τριών φάσεων θα προκύψουν όχι ως ανάγκη προσαρμογής σε μελλοντικές προκλήσεις αλλά από απαιτούμενη διόρθωση ιστορικών δυσλειτουργιών. Η δημοσιονομική κρίση οδήγησε στο τέλος των εξαιρέσεων και στην εφαρμογή ενιαίων κανόνων. Η διάσωση των Ταμείων σημαίνει σύνταξη για όλους με κοινούς κανόνες σε κοινή ηλικία.

Οι κανόνες αυτοί επιβάλλουν, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, ριζική οριοθέτηση της εργασίας από τη συνταξιοδότηση αλλά και εμπόδια στην τόνωση χαμηλών συντάξεων. Οσο η εργασία επεκτείνεται αναγκαστικά ως τα 67 τόσο θα αναδύονται θέματα όπως η ανεπάρκεια θέσεων εργασίας ή η απροθυμία πρόσληψης μεγαλύτερων εργαζομένων. Πιθανό αποτέλεσμα η επανάκαμψη του προβλήματος φτωχών ηλικιωμένων ή ανεργία 60άρηδων.

Η λύση στην ακαμψία της ζωής τριών φάσεων είναι η δυνατότητα εξεύρεσης δημιουργικής και αποδοτικής δραστηριότητας για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, συνταξιούχους ή μη. Αυτό στην Ελλάδα σημαίνει την αναζήτηση μεθόδων ευελιξίας που δεν επιβαρύνουν τα Ταμεία. Ηδη πολλές χώρες πειραματίζονται με σταδιακή συνταξιοδότηση, μερική απασχόληση συνταξιούχων ή με ανάκληση συνταξιούχων («αποσυνταξιοδότηση»). Στην Ιαπωνία δοκιμάζεται ο θεσμός των «εξωτερικών εργαζομένων» με χαλαρότερη σχέση με τον αρχικό εργοδότη. Το δικό μας υπουργείο Εργασίας ανακάλεσε συνταξιούχους για τις εκκρεμείς συντάξεις. Την εποχή της αφυπηρέτησης πολλοί έχουν σωρευμένες αποταμιεύσεις, που αν προστεθούν στα εφάπαξ δημιουργούν την ελπίδα νέας καριέρας ως αυτοαπασχολούμενων.

Τα άτομα μεταξύ 50 και 70 ετών θα αυξάνονται ταχύτατα τα επόμενα είκοσι χρόνια. Ο ανεπτυγμένος κόσμος χρειάζεται καινοτόμους τρόπους να ελαφρύνει αυτό το δυναμικό, χωρίς όμως να θίγει τη δική τους ποιότητα ζωής. Ο θεσμός της συνταξιοδότησης ελάφρυνε τις γενιές που πέρασαν. Η νέα συνταξιοδότηση οφείλει να κάνει το ίδιο και για τις γενιές που έρχονται.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς