Η εθνική ταυτότητα μέσα από την ιστορική τέχνη

Το βιβλίο του Αγγελου Παληκίδη με τίτλο «Τέχνη και ιστορική συνείδηση στην Ελλάδα του 19ου αι.» που εκδόθηκε πρόσφατα (2021) από τις εκδόσεις Gutenberg ψηλαφώντας προσεκτικά την ιστορία της τέχνης του 19ου αιώνα και την ιστορικότητα της πλούσιας ζωγραφικής κυρίως παραγωγής της περιόδου, εντοπίζει πάνω στις οικείες εικαστικές αναπαραστάσεις των προσώπων ηρώων και αγωνιστών του 1821 τα ίχνη της μακρόχρονης ιστορικής διαδικασίας συγκρότησης του εθνικού εαυτού και της διαμόρφωσης της ιστορικής συνείδησης του Νεοέλληνα. Η πολύ καλή έκδοση και η εξαίρετη αναπαραγωγή των εικόνων ελκύουν το βλέμμα και πολλαπλασιάζουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Μέσα από ένα πλήθος γραπτών πηγών, εικόνων ζωγραφικής, γλυπτικής και άλλων πολιτισμικών αναπαραστάσεων, μέσα επίσης από τη συστηματική ανίχνευση των λειτουργιών, των ρόλων, των σημασιοδοτήσεων και των νοημάτων που πραγμάτωνε η ιστορική κατά βάση τέχνη του 19ου αιώνα, ο αναγνώστης αποκτά μια συνολική γνώση για τη νέα καταρχήν εικαστική κουλτούρα και την ιστορική διαδρομή που αυτή διέγραψε τον 19ο αιώνα, και κατανοεί τις ιδεολογικές, πολιτικές και κοινωνικές συνιστώσες της. Κατανοεί επίσης πώς και με ποιες εικαστικές πρακτικές η ιστορική τέχνη του 19ου αιώνα αποτέλεσε πεδίο συγκρότησης της εθνικής ιστορικής συνείδησης και ταυτότητας: οι δύο ελληνικοί κόσμοι που ανέπτυξε εικαστικά η ιστορική κυρίως ζωγραφική – ο ένας φαντασιαζόμενος την αναγέννηση/σύγκλιση του έθνους – κληρονόμου της αρχαιότητας με την Ευρώπη και ο άλλος υπερασπιζόμενος την αδιάλειπτη συνέχεια του έθνους από την αρχαιότητα ως το παρόν, δομούσαν, μετά μάλιστα από την επικράτηση της ρομαντικής εκδοχής περί του έθνους, ένα εξιδανικευμένο, ανιστορικό παρελθόν – ικανό ωστόσο αυτό να επενεργεί στο εθνικό παρόν και να συμβάλλει στη συγκρότηση μιας εθνικής ταυτότητας και συνείδησης καθορισμένης πρωτίστως από το ιερό καθήκον των Νεοελλήνων να γίνουν οι άξιοι απόγονοι των ηρώων προγόνων τους. Στην παραπάνω μνημονική και ευρύτερα πολιτισμική διεργασία διαπιστώνει ο αναγνώστης ότι εμπλέκονται διαφορετικές αντιλήψεις, κουλτούρες και πολιτικές: των Ευρωπαίων Φιλελλήνων (Ο αγώνας με τα μάτια των ξένων), της βαυαρικής εξουσίας (Με τα μάτια της εξουσίας), των ελλήνων ζωγράφων (Η μνήμη του Αγώνα), των γλυπτών (Εθνος κεκοιμημένων). Αυτό που συγκροτεί το έθνος είναι το παρελθόν, σημειώνει ο Hobsbawm, και συχνά αυτό επινοείται, κατά βάση από τους ισχυρούς καθώς αποτελεί ένα μέσο για την εγκαθίδρυση και νομιμοποίηση των κοινωνικών ιεραρχιών και των σχέσεων εξουσίας (Ε. Hobsbawm, «Introduction. Inventing traditions», στο E. Hobsbawm & Τ. Ranger, «The invention of tradition», Cambridge University Press 1983).

ΕΞΙΔΑΝΙΚΕΥΣΕΙΣ. Την εθνική οπτικοποίηση και επιτέλεση του ένδοξου παρελθόντος την πραγμάτωσε πράγματι η ιστορική τέχνη με την αποτύπωση ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος. Η ωραιοποιημένη εικόνα των αγωνιστών με τη χρυσοποίκιλτη, πάλλευκη, πτυχωτή φουστανέλα και τον πλούσιο οπλισμό, οι παρελάσεις, οι τελετές, τα αρχαιοελληνικά κατάλοιπα, τα σύγχρονα μνημεία αγάλματα, όλα ως μέρος του ένδοξου παρελθόντος εμφανίζονται να δρουν και να δημιουργούν μια σειρά εμπειριών που διευκολύνουν τη φαντασιακή ταύτιση με τους ήρωες αγωνιστές, εδραιώνοντας την αντίληψη μιας εθνικής ταυτότητας με διαχρονικότητα. Ειδικά οι ενδυμασίες – φουστανέλες – παίζουν, όπως επισημαίνεται και στο βιβλίο, σημαντικό ρόλο στις εικαστικές αναπαραστάσεις του παρελθόντος. Αλλες άλλωστε έρευνες έχουν δείξει ότι τα ενδύματα συνιστούν από μόνα τους εξέχοντα και δυναμικά πεδία στη διαδικασία συγκρότησης μιας εθνικής αντίληψης, ταυτότητας και συνείδησης. Υπό αυτήν τη λογική το νεοσύστατο ελληνικό εθνικό κράτος επεδίωξε, εκτός από την καθιέρωση μιας εθνικής γλώσσας και ενός κοινού πολιτισμού, μια τυποποίηση της γλώσσας των ενδυμάτων. Ετσι η πολεμαρχική φουστανέλα του Εικοσιένα – που συνιστούσε μια ελληνική πλέον παράδοση εν πολλοίς επινοημένη και σαφώς εξιδανικευμένη – καθιερώθηκε από τον βασιλιά Οθωνα ως επίσημο ένδυμα και ως εθνικό.

Κλείνοντας θα τόνιζα ότι το βιβλίο συνιστά υπόδειγμα για την αξιοποίηση της καλλιτεχνικής εικόνας από την εκπαίδευση (ως πηγής βέβαια μιας ιστορίας πολιτισμικής, ανθρωπολογικής ευρύτερα και ταυτόχρονα ως διαδικασίας ανάπτυξης στους μαθητές ιστορικής ενσυνείδησης).

Η Κωνσταντίνα Μπάδα είναι ομότιμη καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Τμήμα Ιστορίας – Αρχαιολογίας