Ο κυνισμός μεταμφιεσμένος σε ρεαλισμό

Ωραία τα υψηλά ιδανικά, αλλά σαν πολύ δεν κράτησε αυτό το έργο; Κουραστήκαμε! Ηλθε και το καλοκαίρι. Αντε, λοιπόν, να τελειώνουμε με τον πόλεμο. Είπαμε να βοηθήσουμε τους Ουκρανούς – δεν είπαμε όχι, δώσαμε. Αλλά μην πάμε κιόλας να καταστρέψουμε την Ευρώπη, για χάρη της Ουκρανίας!

Αντιλαμβάνομαι ότι σας εκπλήσσει (άλλους δυσάρεστα, άλλους ευχάριστα) ο κυνισμός της άποψης παραπάνω. Δεν είναι βέβαια η άποψη της στήλης, όπως καταλαβαίνουν (ελπίζω) οι αναγνώστες της. Πολλοί όμως γύρω μας είναι εκείνοι την ασπάζονται, χωρίς βέβαια να τολμούν να το πουν ανοικτά. Και αν κάποιες φορές εκφράζονται ελεύθερα και την αμολάνε, τότε βαφτίζουν τον κυνισμό τους «ρεαλισμό». Δεν είναι όμως ρεαλισμός και όσοι αντιλαμβάνονται έτσι τον ρεαλισμό, όσον αφορά το Ουκρανικό, είτε δεν ξέρουν για τι μιλούν είτε είναι φίλοι του ρωσικού καθεστώτος ή των αυταρχικών καθεστώτων γενικότερα, που εκφράζονται πλαγίως.

Ο ρεαλισμός στην περίπτωση του Ουκρανικού έχει δύο όψεις και, λυπάμαι αν θα στενοχωρήσω πουτινάκια, πουτινίτσες και πουτινικούς, αλλά ο κυνισμός τους δεν είναι καμία από τις δύο. Τη μία όψητου ρεαλισμού την υπαγορεύει η ανυπέρβλητη γεωγραφική πραγματικότητα. Πολύ απλά, ό,τι ισχύει για εμάς και την Τουρκία, ισχύει και για την Ευρώπη. Η Ρωσία δεν είναι ακριβώς Ευρώπη και είχε πάντα μια ανταγωνιστική σχέση μαζί της. Η γεωπολιτική ανασφάλειά της οφείλεται στην έλλειψη φυσικών γεωγραφικών συνόρων, που την καθιστά ευάλωτη σε εισβολείς. Ετσι, η μόνη διέξοδος για την ασφάλεια της Ρωσίας ήταν πάντα η επέκταση προς Δύση, Ανατολή και Νότο, είτε επρόκειτο για τη Ρωσία των Ρομανόφ είτε για τη Σοβιετία.

Ριζική λύση του προβλήματος αυτού για την Ευρώπη δεν υπάρχει. Οσοι δοκίμασαν κατά καιρούς (από τον Κάρολο ΙΒ’ της Σουηδίας, μέχρι τον Ναπολέοντα και τον Χίτλερ) όχι μόνον απέτυχαν οικτρά, αλλά ενίσχυσαν εν τέλει και τη θέση της Ρωσίας στην Ευρώπη. Επομένως, η συνύπαρξη είναι υποχρεωτική με τις «βαπτισμένες αρκούδες». (Συγγνώμη, αλλά αυτό είναι του Λάιμπνιτς, έτσι έλεγε τους Ρώσους.) Ο «αμετακίνητος Μογγόλος» δεν κουνιέται ρούπι. (Ξανά συγγνώμη, αλλά αυτό ήταν του Μαρξ, έτσι έλεγε τη Ρωσία.) Συνύπαρξη, λοιπόν, αλλά με ποιους όρους;

Εχουν σημασία οι όροι της συνύπαρξης, γιατί ο ρεαλισμός συνεπάγεται και την αναγνώριση εκ μέρους των Ευρωπαίων αυτού που αντιπροσωπεύει πολιτικά η Ρωσία. Δεν είναι ρεαλισμός να κλείνουμε τα μάτια στην επιθετικότητα και τις ιμπεριαλιστικές φιλοδοξίες της. Το αιώνιο πρόβλημα με τους Ρώσους είναι η αντίληψή τους για το πεπρωμένο του έθνους τους. Πολύ περισσότερο από άλλους λαούς, οι Ρώσοι πιστεύουν ότι η Θεία Πρόνοια τους έχει αναθέσει μια αποστολή για λογαριασμό όλου του κόσμου. Η Μόσχα είναι η Νέα Ρώμη, είναι η κληρονόμος της αποστολής που είχε η Κωνσταντινούπολη μέχρι να πέσει στους Οθωμανούς. Αυτά και άλλα παρόμοια τα ακούμε εμείς, για πρώτη φορά, από τον Πατριάρχη τους και γελάμε, διότι τα θεωρούμε γραφικότητες. Είναι όμως παμπάλαια και οι περισσότεροι Ρώσοι τα ενστερνίζονται.

Ως προς αυτό, η Ρωσία δεν είναι η μόνη χώρα στην Ευρώπη. Και άλλες μεγάλες χώρες είχαν παρόμοιες αντιλήψεις για το ιστορικό πεπρωμένο τους, που εκφράσθηκαν και μέσω της ιμπεριαλιστικής εξάπλωσής τους σε άλλες ηπείρους – «το άχθος του λευκού ανθρώπου», όπως το λέει ο Κίπλινγκ. Η Ρωσία όμως είναι η μοναδική χώρα στην Ευρώπη, στην οποία αυτή η μεταφυσική αντίληψη για την παγκόσμια αποστολή της παραμένει ακλόνητη και απαράλλακτη, ενώ παντού στην Ευρώπη παρόμοιες φαντασιώσεις έχουν προ πολλού ξεθωριάσει. Το κίνητρο της δικής τους ιστορικής μοναδικότητας, σε συνδυασμό με τη συνείδηση της εμφανούς ανωτερότητας της Δύσης (ανωτερότητας τεχνολογικής, επιστημονικής, θεσμικής κ.λπ.) την οδηγεί στον ίδιο κύκλο του ανταγωνισμού με τη Δύση, που καταλήγει πάντα στην κατάρρευση. Αυτό έγινε με τους Ρους του Κιέβου, με τη Ρωσία των Ρομανόφ και με τη Σοβιετική Ενωση.

Με την εισβολή στην Ουκρανία, επιχειρείται από τη Ρωσία του Πούτιν να ανοίξει ένας νέος κύκλος ρωσικής επέκτασης προς Δυσμάς, η οποία δεν είναι απαραίτητο να γίνεται με στρατιωτικά μέσα, όπως συμβαίνει τώρα στην Ουκρανία. Αν η Ευρώπη το επιτρέψει, απειλείται ολόκληρο το (ούτως ή άλλως λίαν εύθραυστο) αξιακό οικοδόμημα του «ευρωπαϊκού πρότζεκτ». Ασφαλώς δεν πρέπει να βγει ταπεινωμένη η Ρωσία του Πούτιν από την υπόθεση αυτή, αλλά θα είναι τραγικό αν βγει δικαιωμένη. Η ειρήνη που επιθυμεί η Ευρώπη θα πρέπει να προκύψει ως αποδοχή της αναποτελεσματικότητας του πολέμου και όχι ως αποδοχή των αποτελεσμάτων του.