Χάρτες

Στον Αναξίμανδρο, τον σοφό από τη Μίλητο, αποδίδεται ο πρώτος παγκόσμιος χάρτης που σχεδιάστηκε ποτέ. Ο γνωστός τότε κόσμος αποτυπωνόταν ως ένας κύκλος, περικυκλωμένος από τον ωκεανό και χωρισμένος στα τρία – Ευρώπη, Ασία και Λιβύη. Στο κέντρο του, ομφαλός του ήταν, φυσικά, το Αιγαίο. Δύο χιλιάδες εξακόσια χρόνια αργότερα, οι χάρτες που αποτυπώνουν τον κόσμο μας έχουν και πάλι το Αιγαίο στο κέντρο τους. Ο Αναξίμανδρος είναι ξανά της μόδας.

Την αρχή την έκανε ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Ταξίδεψε στην Αμερική, έχοντας στις αποσκευές του εκτός από τα όπλα της διπλωματίας και τα προϊόντα της τέχνης της χαρτογραφίας, των μαθητών του Αναξίμανδρου και του Πτολεμαίου. Ενας χάρτης, και μάλιστα τουρκικής κατασκευής, που εικονογραφεί τη θεωρία της Γαλάζιας Πατρίδας και βάφει στα χρώματα της τουρκικής σημαίας το μισό Αιγαίο με τα μεγάλα, κατοικημένα νησιά του, αποδείχθηκε, ως φαίνεται, το καταλυτικό επιχείρημα που έπεισε και τους πλέον δύσπιστους. Γι’ αυτό και ο Μητσοτάκης δεν τον αποχωρίζεται ποτέ πια στα διεθνή του ραντεβού. Τον δείχνει. Και σαν να είχε μαγικές ιδιότητες, ο χάρτης φέρνει βροχή από ασυνήθιστα «μη ισορροπημένες» δηλώσεις από ως πρόσφατα απρόθυμους συνομιλητές, από τη συνήθως χλιαρή γερμανική καγκελαρία ως το «προπάντων μη χάσουμε την Τουρκία» αμερικανικό State Department, που καταδικάζουν τώρα την τουρκική στάση, χωρίς τις συνηθισμένες τους περιστροφές.

Δεν είναι, βέβαια, η πειστικότητα του χάρτη μόνο. Είναι ότι έχουν αλλάξει τα μάτια που κοιτούν τον χάρτη. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει αλλάξει τον τρόπο που οι μεγάλες πρωτεύουσες της Δύσης βλέπουν τον κόσμο γενικά και ειδικότερα την περιοχή μας. Ο,τι στον τουρκικό αναθεωρητισμό θυμίζει ρωσική ρητορική, ό,τι στη στάση της Αγκυρας απέναντι στην Ελλάδα δημιουργεί συνειρμούς με την επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία (και διά της Ουκρανίας στη δυτική δημοκρατία), προκαλεί αντιδράσεις που ως χθες δεν θα τις περιμέναμε. Γιατί μπορεί η προτεραιότητα αντιμετώπισης της Ρωσίας, στο νέο ψυχροπολεμικό περιβάλλον που διαμορφώνεται, να αυξάνει την αξία του τουρκικού στρατηγικού οικοπέδου και να δίνει περιθώρια στον Ερντογάν να στήσει το «μεγάλο παζάρι» του. Μα, από την άλλη, η ύψιστη προτεραιότητα της συγκρότησης της Δύσης ως ενιαίου και συμπαγούς στρατηγικού μπλοκ μειώνει τις ανοχές στις διαφοροποιήσεις και το κόστος μιας «διαταρακτικής» συμπεριφοράς. Η συνέχεια θα δείξει τα πραγματικά όρια αυτού του επικίνδυνου παιχνιδιού και τη λύση του «δυτικού διλήμματος». Και θα τα δείξει, πιθανότατα, στη Συρία πρώτα, πριν δοκιμαστούν, αν δοκιμαστούν, στο Αιγαίο.

Δεν είναι ότι ο χάρτης έχει μαγικές δυνάμεις, λοιπόν. Αλλά έχει κι αυτός τη σημασία του – πείθει ευκολότερα εκείνους που είναι, στη σημερινή συγκυρία, πιο έτοιμοι να πειστούν. Γι’ αυτό και το υπουργείο Εξωτερικών διεύρυνε το χαρτογραφικό του οπλοστάσιο. Συγκρότησε έναν φάκελο από 16 χάρτες που καλύπτουν μισό αιώνα, από το 1972 ως το 2022, και καταγράφουν βήμα βήμα την εξέλιξη της τουρκικής αναθεωρητικής φιλοδοξίας, με μια διευρυμένη κάθε φορά ανακύκλωση τουρκικών αξιώσεων. Οι χάρτες έχουν μια προφανή χρησιμότητα «προς τα έξω». Για την υποστήριξη του επιχειρήματος ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει μια μονομερή αναθεωρητική φιλοδοξία που αυτοτροφοδοτείται και γιγαντώνεται. Αλλά θα μπορούσαν να έχουν και μια χρησιμότητα «προς τα μέσα», για εμάς τους ίδιους. Θα μπορούσαν να μας βοηθήσουν να ξανασκεφτούμε τη διαδρομή αυτών των 50 χρόνων.

Πώς βρεθήκαμε από τις μηδενικές τουρκικές αξιώσεις στο Αιγαίο, το 1972, ως την πρώτη περιορισμένη μεταξύ Θάσου και Αϊ-Στράτη αμφισβήτηση της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, με τις πρώτες παραχωρήσεις οικοπέδων για έρευνα από την Τουρκική Εταιρεία Πετρελαίων; Πώς φθάσαμε, κατόπιν, στην πρώτη «ντροπαλή» διχοτόμηση του Αιγαίου για θέματα έρευνας και διάσωσης κι έπειτα στη διασπορά «γκρίζων ζωνών»; Και πώς από εκεί φθάσαμε στον σημερινό παροξυσμό του «mavi vatan» και του τουρκολιβυκού μνημονίου ή την καινοφανή σύνδεση της παλιάς (από το 1964) εναντίωσης στην αμυντική θωράκιση των νησιών με την εντελώς νέα έμπνευση πως η αποστρατιωτικοποίηση είναι όρος της επ’ αυτών ελληνικής κυριαρχίας; Και πώς εξελίχθηκε η τουρκική στάση από την καταρχήν συμφωνία του Ντεμιρέλ το 1975 να παραπεμφθεί στη Χάγη η νεότευκτη τότε διαφορά ως το Ελσίνκι του 1999 κι από εκεί στα σημερινά; Στη ρητορική Ερντογάν που ως νέος πορθητής λέει ότι θέλει να βάλει «στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας τους σημερινούς Βυζαντινούς», τη ρητορική Μπαχτσελί που θέλει «τα Δωδεκάνησα να επιστραφούν στους ιδιοκτήτες τους» ή τη ρητορική Κιλιτσντάρογλου που προσφέρει στήριξη στον Ερντογάν αν «κάνει ένα βήμα στα κατεχόμενα νησιά»;

Ηταν μοιραία, γραμμένη στο κισμέτ μας αυτή η τροπή των πραγμάτων; Είχαμε πράγματι κάποιες στιγμές τη δυνατότητα και την ευκαιρία, όπως το προσπάθησαν ο Καραμανλής τη δεκαετία του ’70 και ο Σημίτης μετά το 1999, να διακόψουμε τον φαύλο κύκλο, να προλάβουμε τη διαρκή επέκταση του «πεδίου της πάλης»;

Τα ερωτήματα επανέρχονται κάθε τόσο και ανανεώνουν έναν διάλογο κωφών ανάμεσα στους οπαδούς της διπλωματικής ακινησίας, που εμφανίζονται πάντα ως «σταθεροί υπερασπιστές των εθνικών θέσεων», και τους οπαδούς της ενεργητικής διπλωματίας, που κατηγορούνται πάντοτε ως πρόθυμοι για «μετακίνηση από πάγιες εθνικές θέσεις» και συμβιβασμό «με μονομερείς τουρκικές αξιώσεις». Σε καιρό έντασης, με μια ρητορική καταιγίδα να μαίνεται πάνω από το Αιγαίο και να απειλεί με πραγματική βροχή, σε καιρό όπου στη σε προεκλογικό παροξυσμό Αγκυρα προφανώς δεν υπάρχει κανένας συνομιλητής για διάλογο, η συζήτηση αυτή μοιάζει εντελώς εκτός τόπου και χρόνου. Αλλά, όπως έγραφαν και οι μαθητές στις Πανελλαδικές χθες, από την Ιστορία κάτι πρέπει να μαθαίνουμε.

Και το πρώτο μάθημα, από την απλή ακόμη παρατήρηση της ιστορικής αλληλουχίας των χαρτών του υπουργείου Εξωτερικών, είναι πως η πάγια στερεοτυπική αντίδραση των περισσότερων ελληνικών ηγεσιών κάθε φορά που μια υποψία ευκαιρίας για διάλογο φαινόταν στον ορίζοντα – όχι τώρα, οι συσχετισμοί είναι αρνητικοί, αργότερα που θα βελτιωθούν – έχει διαψευστεί οικτρά. Και με την απλή και πειστική γλώσσα του Αναξίμανδρου.