Ενα θεατρικό για την «ακύρωση» του Σωκράτη

Μήπως ο Σωκράτης «αυτοακυρώθηκε»; Μήπως δηλαδή στη δίκη του στην Αθήνα, το 399 π.Χ. παραπλάνησε σκοπίμως τους ενόρκους με έναν εξωφρενικά κωμικό λόγο ώστε να εξασφαλίσει ότι θα τον καταδικάσουν σε θάνατο; Είναι ερωτήματα που κατά καιρούς έχουν απασχολήσει τη δοκιμιακή –και φιλοσοφική- γραφή σχετικά με τον φιλόσοφο που μένει πιστός στο δίκαιο της πατρίδας του, ακόμη και εάν ο ίδιος ή οι ακόλουθοι ή μαθητές του θεωρούν ότι υφίσταται αδικία. Ο θεατρικός συγγραφέας Χάουαρντ Μπρέντον, από την άλλη, έχει μια «θεατρική» απάντηση στα ερωτήματα. Το «Cancelling Socrates» είναι ένα προκλητικό, επικίνδυνα πνευματώδες θεατρικό έργο το οποίο ο κορυφαίος δραματουργός παρέδωσε στον σκηνοθέτη Τομ Λίτλερ για να το ανεβάσει στη σκηνή του Jermyn Street Theatre, με τις παραστάσεις να ξεκινούν από αύριο, 2 Ιουνίου. Ο τίτλος από μόνος του επιδέχεται διπλή ανάγνωση στα αγγλικά: «Ακυρώνοντας τον Σωκράτη» ή μήπως και «Ο Σωκράτης που ακυρώνει»;

Στο έργο του ο Μπρέντον επιστρέφει στα πάγια ερωτήματα που γέννησε η δίκη: αναρωτιέται, λοιπόν, γιατί η αρχαία Αθήνα στράφηκε εναντίον του «καλού καγαθού» τέκνου της. Και, από την άλλη, με ποιον τρόπο ένας τόσο ασυμβίβαστος ελεύθερος στοχαστής θα αντιμετώπιζε τη δική μας σύγχρονη «εποχή της οργής»; Ο ίδιος σημειώνει στο άρθρο του στην «Guardian»: «Ο Σωκράτης κατηγορήθηκε ότι αρνήθηκε την ύπαρξη των θεών, επινόησε νέους («καινιά διαμόνια») και διέφθειρε τη νεολαία. Στην πραγματικότητα, ο Σωκράτης ήταν βαθιά θρησκευόμενος και έπαιζε με υπόγειο τρόπο ώστε να τον κατηγορήσουν για ιεροσυλία. Ομως οι ισχυροί άνθρωποι της Αθήνας τον είχαν βαρεθεί. Ενας ατημέλητος 70χρονος άνδρας που κάνει παρέα σε δημόσιους χώρους περιτριγυρισμένος από λατρεμένους μαθητές, διδάσκει ότι μια ζωή ανεξερεύνητη δεν αξίζει να τη ζεις, πως  πρέπει να γνωρίζουμε ότι δεν ξέρουμε τίποτα, διάβρωνε τη βεβαιότητα. Και η βεβαιότητα ήταν αυτό που λαχταρούσε η πόλη. Η αδιάλλακτη φωνή του Σωκράτη σε μια επικίνδυνη εποχή αντηχεί στη δική μας “εποχή της οργής”».

ΔΥΣΚΟΛΟΙ ΚΑΙΡΟΙ. Ο Μπρέντον έγραψε το «Cancelling Socrates» ως μία σκηνή βασισμένη στον πρώιμο διάλογο του Πλάτωνα «Ευθύφρων», που διαδραματίζεται λίγες ημέρες πριν από τη δίκη ανάμεσα στον Σωκράτη και τον πολίτη Ευθύφρονα. Οι δύο διαλεγόμενοι επιχειρούν να προσδιορίσουν τι σημαίνει «ευσέβεια», αλλά μετά από επανειλημμένες προσπάθειες παραδέχονται ότι δεν μπόρεσαν να πετύχουν το στόχο τους, γι’ αυτό και ο διάλογος χαρακτηρίζεται «πειραστικός»: σαν ένα αποτυχημένο πείραμα, όπως χαρακτηρίζονται και άλλοι πρώιμοι διάλογοι του Πλάτωνα. Στο θεατρικό αναφέρεται ότι το 399 π.Χ. η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν εύθραυστη. Η οικονομία δεχόταν απειλές, οι καλλιέργειες είχαν πυρποληθεί από τους Σπαρτιάτες ενώ εμφανίζονταν συχνά εστίες πανώλης. Οι άνθρωποι ήταν θυμωμένοι, εξουθενωμένοι και ήθελαν να κατηγορήσουν κάποιον. «Σε δύσκολους καιρούς το να… κόβεις ψηλές παπαρούνες (σ.σ να επικρίνονται ή να σαμποτάρονται όσοι θεωρούνται πετυχημένοι) ήταν προσφιλές αθηναϊκό σπορ. Και ο Σωκράτης ήταν μια πολύ ψηλή παπαρούνα. Ηταν ο πιο διάσημος άνδρας της πόλης, αλλά όχι ομόφωνα δημοφιλής. Οι ένορκοι ψήφισαν τη θανατική ποινή του. Στη συνέχεια, στη φυλακή, ο Σωκράτης αρνήθηκε να δραπετεύσει, με το επιχείρημα ότι η φυγή θα κατέστρεφε τη φήμη του και ότι πρέπει να τιμήσει τους νόμους της δημοκρατίας, παρ’ όλο που είναι διαστρεβλωμένοι από τους εχθρούς». Στον «Κρίτωνα», άλλωστε, ο φιλόσοφος εκφράζει τη διαχρονική θέση του απέναντι στον νόμο αρνούμενος ακριβώς τις κατηγορίες εναντίον του: «Οποιος καταλύει τους νόμους είναι φυσικό να θεωρείται διαφθορέας των νέων και των ανόητων ανθρώπων».

Ο Μπρέντον αναφέρεται, τέλος, στον μεταγενέστερο πλατωνικό διάλογο «Φαίδων», εκεί όπου ο μαθητής παρουσιάζει τον Σωκράτη να πιστεύει στη μετενσάρκωση, στην οποία δεν αναφέρεται στα πρώτα έργα του. «Η έντονα συγκινητική περιγραφή του θανάτου του δασκάλου του και τα κρυπτικά τελευταία λόγια του (“Κρίτων, στον Ασκληπιό χρωστάμε έναν κόκορα”) ηχούν αληθινά. Εκεί αναδύεται ένας πολύ αληθινός Σωκράτης. Ωθούσε προς την καταστροφή τους θεσμούς καταστρέφοντας τον εαυτό του; Ή μήπως ήταν το αποκορύφωμα του φιλοσοφικού στοχασμού: επιβιώνει η ψυχή από τον θάνατο; Η συνάφεια των μεγάλων ιστοριών μπορεί να ξεπεράσει τη σύνδεσή τους με το άμεσο παρόν».