«Ελπίζω στο λάθος, για να προκύψει {LF}το απροσδόκητο»

Η προεργασία μιας συνέντευξης με τον Κώστα Τσόκλη παραπέμπει κατά μία έννοια σε εκείνη της αρχαιολογικής ανασκαφής. Χαράζεις τον κάνναβο στον υπό ανασκαφή χώρο – στην προκειμένη περίπτωση δημιουργείς έναν σκελετό ερωτήσεων – αλλά είναι πολύ δύσκολο να προβλέψεις τι βρίσκεται με ακρίβεια κάτω από το χώμα. Εν προκειμένω να υπολογίσεις πόσο απρόβλεπτος θα αποδειχθεί για ακόμη μία φορά ο ζωγράφος που έχει καταφέρει το όνομά του να είναι αναγνωρίσιμο ακόμη κι από εκείνους που δυσκολεύονται να επισημάνουν ένα έργο του.

Καθώς τον παρακολουθούσα να διασχίζει τον κήπο του Βυζαντινού Μουσείου, που είχαμε ορίσει ως τόπο συνάντησης, σκεφτόμουν πως δύσκολα οι κυρίες στο διπλανό τραπέζι, που αναρωτήθηκαν χαμηλόφωνα αν πρόκειται όντως για τον Κώστα Τσόκλη, θα πίστευαν πως είναι πλέον 92 ετών. Γελάει όταν του μεταφέρω τη σκέψη μου. «Εδώ που τα λέμε έπρεπε να έχω πεθάνει πέντε – έξι φορές ως τώρα» λέει.

«Αν κατά τις κορυφαίες στιγμές της δουλειάς σου δεν τελειώσει μαζί και η ύπαρξή σου, η μεγάλη σου στιγμή μετατρέπεται σε ένα ακόμη γεγονός της πορείας σου και όσο συνεχίζεις τόσο οι ευθύνες σου μεγαλώνουν, αν βεβαίως είσαι άνθρωπος που τις αναλαμβάνει. Τώρα πλέον δέχομαι ότι έστω κι αν κάνω ακόμη κάποιο ενδιαφέρον έργο, δεν θα είναι το σημαντικότερο της ζωής μου. Ξεκίνησα τη ζωή μου άτυχος και έφτασα να θεωρώ τον εαυτό μου τυχερό. Αναγνωρίστηκε αυτό που κάνω και εξασφάλισα για τον άνθρωπο “Τσόκλης” μια αξιοπρεπή ζωή. Οχι πως αυτό μού αρκεί. Για να είμαι ειλικρινής και να μην υποτιμάμε συνεχώς τον εαυτό μας, λέω ότι κάποιες φορές μετείχα και σε πολύ πιο σημαντικές επιδιώξεις: Να κάνω δηλαδή μια τέχνη που να ληφθεί στα σοβαρά υπόψη, και τα έργα μου να υπάρχουν σε κάποια διεθνή μουσεία, ώστε όταν γράφεται η Ιστορία της Τέχνης να αναφέρεται το όνομά μου».

Η αλήθεια είναι πως η διαδρομή για ένα φτωχόπαιδο μιας ελληνικής εννεαμελούς οικογένειας από τους χωματόδρομους της Αθήνας έως τις σπουδαιότερες γκαλερί της Ευρώπης δεν ήταν μικρή. Ούτε ήταν εύκολο να γίνει ο γνωστός και με πλήθος διακρίσεων Κώστας Τσόκλης. «Εχω περάσει από δύσκολα κανάλια. Εχω δει τον θάνατο από πολύ κοντά. Οπότε αυτά που αντιμετώπισα πιο μεγάλος ήταν οδυνηρά μεν, αλλά πιο εύκολα διαχειρίσιμα. Είχα αντισώματα. Δεν φοβόμουν. Τώρα που το σκέφτομαι ίσως να φοβόμουν τον Θεό και τον διάολο, γιατί τότε πίστευα στα παραμύθια. Ορισμένα μάλιστα με γοητεύουν ακόμη».

Εδώ και δεκαετίες θεωρεί πως «ο χριστιανισμός ξεκίνησε από έναν λαϊκό φιλόσοφο που είπε κάποια καλά πράγματα και κάποια που δεν θα έπρεπε να έχει πει», αλλά αρνείται – δημοσίως τουλάχιστον – να επεκταθεί σε παραδείγματα. «Δεν θέλω να προκληθεί ακόμη ένα σκάνδαλο τώρα. Οχι ότι φοβάμαι. Ποτέ μου δεν φοβήθηκα. Απλώς μεγάλωσα και με κουράζουν». Και η αλήθεια είναι ότι έχει βρεθεί πολλές φορές στο στόχαστρο. Ομως αδιαφορεί.

«Το γεγονός ότι απελευθερώθηκα και μπορώ να έχω γνώμη για τη ζωή και την τέχνη και να την εκφράζω δημόσια είναι κάτι που πιστεύω ότι το έχω κερδίσει με την αξία μου και το θεωρώ από τις μεγαλύτερες κατακτήσεις μου. Για παράδειγμα, πρόσφατα αισθάνθηκα πολύ περήφανος όταν ξαναείδα στο Λούβρο την “Τζοκόντα”, την οποία πάντα θαύμαζα, όχι από πολύ κοντά όπως παλαιότερα, αλλά από απόσταση περίπου 8 μ. λόγω της νέας διαμόρφωσης που έχουν κάνει και διαπίστωσα ότι είναι γεμάτη ελαττώματα. Και τόλμησα εγώ, το παιδάκι του κυρίου Γιώργου και της κυρίας Μαρίας, να πω ότι η “Τζοκόντα” έχει ελαττώματα. Τώρα πια είμαι ελεύθερος – μεταξύ μας, πάντα ήμουν – και μπορώ να έχω γνώμη για όλους και για όλα, έστω και αν εκ των πραγμάτων αποδειχθεί ότι η γνώμη μου είναι λανθασμένη. Τότε ζητώ συγγνώμη από αυτόν που αδίκησα. Τη στιγμή, λοιπόν, που απελευθερώνεσαι δεν φοβάσαι τίποτα και κυρίως δεν φοβάσαι το λάθος. Αντίθετα, στο λάθος ελπίζω. Περιμένω να συμβεί μήπως και από αυτό προκύψει το απροσδόκητο».

Υστερα από επτά δεκαετίες καριέρας, στην οποία δοκιμάστηκε με επιτυχία στην παραστατική ζωγραφική, στη λυρική αφαίρεση, αλλά και στην κατάκτηση του χώρου με τα προοπτικά του αντικείμενα, όπου καταργεί το τελάρο και βγαίνει στον πραγματικό χώρο – με αποκορύφωμα την εγκατάστασή του με τους σωλήνες που ξεκινούσαν από το Μουσείο Καλών Τεχνών των Βρυξελλών και κατέληγαν στους υπονόμους της πόλης το 1971 – και με κορωνίδα της δουλειάς του τη «Ζωντανή Ζωγραφική», ο Κώστας Τσόκλης είναι ακόμη σε αναζήτηση του αριστουργήματος; «Το αριστούργημα προκύπτει από τη σύμπτωση», λέει.

Τον ρωτάω ποιο είναι το αριστούργημά του: «Αν έπρεπε να διαλέξω ένα έργο μου, αυτό θα ήταν η “Μήδεια”, γιατί απαντούσε και απαντά σε πολλά ερωτήματα της τέχνης τη σωστή στιγμή με τον σωστό τρόπο και με απέραντη πρωτοτυπία. Πρόκειται για το πρώτο έργο ζωγραφικής με ορισμένο χρόνο θέασης».

Η ευκολία με την οποία ξεχωρίζει τη «Μήδεια» (μια εγκατάσταση που συνδυάζει βιντεοπροβολή και ζωγραφική, έργο του 1989) από τα υπόλοιπα έργα του, οφείλεται πιθανόν και στο γεγονός ότι χάρη στον catalogue raisonne ολοκληρώθηκε μια προσπάθεια χρόνων που του επέτρεψε να ξανακοιτάξει το σύνολο της δουλειάς του, της εικαστικής του παραγωγής, που περιλαμβάνει περί τα 1.000 έργα, από το 1953 έως σήμερα – σε επιμέλεια της διευθύντριας του «Μουσείου Κώστα Τσόκλη», Χρυσάνθης Κουτσουράκη, ο οποίος θα κυκλοφορήσει από τον εκδοτικό οίκο Μέλισσα σε 200 αριθμημένα και υπογεγραμμένα αντίτυπα, με εξώφυλλο χειροποίητο πρωτότυπο έργο. Υπολογίζει ότι άλλα τόσα είναι τα έργα που δεν εντοπίστηκαν και δεν περιλαμβάνονται στην έντυπη έκδοση. Πρόκειται ως επί το πλείστον για έργα που δεν εκτέθηκαν σε ατομικές του εκθέσεις και δεν έχουν φωτογραφηθεί, και των οποίων οι ιδιοκτήτες παρά τις συνεχείς εκκλήσεις μέσω του Τύπου, δυστυχώς δεν ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση για καταγραφή των έργων. Εφόσον τα έργα αυτά θα εντοπιστούν, θα περιληφθούν στον ηλεκτρονικό κατάλογο.

Πώς αισθάνεται τώρα που τα βλέπει συγκεντρωμένα σε 550 σελίδες; «Αν έχω φτιάξει 2.000 έργα τα 1.950 θα μπορούσαν να μην είχαν γίνει, αλλά αν δεν θα γινόντουσαν, δεν θα είχαν προκύψει τα 50 εκείνα. Λειτούργησαν ως λίπασμα για να βγει το λουλούδι. Παρά τις εντυπώσεις, είμαι ένας άνθρωπος που αμφέβαλλα πάντα για την αξία αυτού που έκανα και προσπαθούσα μήπως κάνω κάτι καλύτερο. Ακολούθησα τις στιγμές μου. Τολμούσα να εγκαταλείψω τις κατακτήσεις μου επειδή πίστευα ότι μπορούσα να πω και καλύτερα όσα ήθελα να πω. Τώρα ξέρω ότι δεν μπορούσα, παρότι είμαι πολύ εργατικός και πείσμων. Ο,τι έκανα μέχρι τώρα, αυτό ήταν το μέτρο μου».

«Ζωντανή Ζωγραφική»

Στη ζυγαριά όμως δεν καλείται να βάλει μόνο το έργο του, αλλά και το αποτύπωμά του στην Ιστορία της Τέχνης. Και σε αυτή την περίπτωση φαίνεται πως το πρόσημο είναι θετικό, γεγονός που οφείλεται κατά κύριο λόγο στη «Ζωντανή Ζωγραφική» την οποία πρωτοπαρουσίασε το 1986 στην Μπιενάλε της Βενετίας με το «Καμακωμένο Ψάρι» (έναν συνδυασμό ζωγραφικής και βίντεο που δημιουργούσε την εντύπωση στον θεατή ότι το ψάρι σπαρταράει, χωρίς να πεθαίνει ποτέ) έλκοντας πάνω του τα βλέμματα της παγκόσμιας εικαστικής κοινότητας.

«Η “Ζωντανή Ζωγραφική” επηρέασε χιλιάδες, για να μην πω εκατομμύρια, καλλιτέχνες που χρησιμοποιούν αυτά τα μέσα για να εκφραστούν. Συμπωματικά βρέθηκα στην αρχή μιας κολοσσιαίας υπόθεσης. Αναψα τη σπίθα. Πολλές φορές όμως η σπίθα είναι ικανή να κάψει το δάσος. Θεωρώ σημαντικό, ωστόσο, ότι ίσως είμαι επιτέλους ένας έλληνας καλλιτέχνης που έφτιαξε ένα έργο το οποίο μπορεί να θεωρηθεί σταθμός σε μια παγκόσμια στιγμή της Ιστορίας της Τέχνης, χωρίς να πιστεύω όμως ότι είναι ισάξιο με άλλα έργα σταθμούς, όπως η “Τζοκόντα” ή η “Γκερνίκα”. Είναι όμως ένα έργο που η Ελλάδα κατάφερε να εξάγει κι αυτό είναι κάτι για έναν φιλόδοξο άνθρωπο σαν κι εμένα, χωρίς, βεβαίως, ποτέ να είναι αρκετό ή σίγουρο».

Ενώ μιλά, χειρονομεί, ανεβοκατεβάζει τον τόνο της φωνής του, άλλοτε σαν να θέλει να εκμυστηρευτεί κάτι, άλλοτε αγανακτώντας και μόνο που ανακαλεί στη μνήμη του ορισμένα θέματα με μια χαρακτηριστική για τον ίδιο θεατρικότητα που πιθανόν να γεφυρώνει το ελάχιστο χάσμα που ενδεχομένως υπάρχει ανάμεσα στον άνθρωπο και τον καλλιτέχνη Τσόκλη. Κι ενώ έως τώρα ο απολογισμός του είναι θετικός, την ώρα που επισημαίνει ότι οι κυρίαρχες τάσεις της εποχής μας είναι η επίδειξη και τα χρήματα, το κλίμα αλλάζει. «Με ενδιαφέρει το οικονομικό μέρος της υπόθεσης Τέχνη, διότι είναι το μόνο αποδείξιμο κριτήριο ποιότητας. Το έργο με τα περισσότερα μηδενικά πίσω από τον πρώτο αριθμό είναι και το καλύτερο. Κρίμα που δεν είμαι κι εγώ μέσα σ’ αυτό το παιχνίδι. Γιατί όποιος κερδίζει πολλά χρήματα, έχει και υποστηρικτές, που θέλουν να κρατήσουν ψηλά τις τιμές για να μη χάσουν τα λεφτά τους. Τόσο απλά. Μόνο κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις μπορείς σήμερα να εξασφαλίσεις μια θέση στο διεθνές γίγνεσθαι. Δεν μπορείς να είσαι υπεράνω, διότι τότε αεροβατείς».

«Αδέξιοι» εορτασμοί

Η συζήτηση λοξοδρομεί προς την Ιστορία και τη σχέση του μαζί της, την πολιτική, τις επετείους συμπλήρωσης 100 χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή και 200 ετών από την Ελληνική Επανάσταση. «Δεν θα έπρεπε να γιορτάζονται όλα αυτά. Φτάνει. Θεωρώ ότι είναι αδέξια και επιθετικά τη στιγμή που βρισκόμαστε σε σοβαρές προστριβές με την Τουρκία. Δεν υπάρχει λόγος να κάνουμε γιορτές και να διαλαλούμε ότι τη νικήσαμε κάποτε, ενώ άλλοτε μας είχε κατατροπώσει εκείνη. Βεβαίως για την Καταστροφή και τις σφαγές δεν μπορείς να αποφύγεις κάποιες εκδηλώσεις μνήμης, δεχόμενος όμως και επισήμως τη θέση του θύματος, δηλαδή του ηττημένου. Δεν θεωρώ σωστό να ανατρέχουμε στο παρελθόν αναζωπυρώνοντας μίση που παίρνουν αιώνιο χαρακτήρα και κινδυνεύουμε να το πληρώσουμε ακριβά, έστω και αν οι άλλοι θα το πληρώσουν ακριβότερα».

Η πολιτική, όπως λέει, τον αφορά όπως αφορά κάθε υπεύθυνο άνθρωπο. Και ότι η τρέχουσα κατάσταση δεν του έδωσε μόνο λύπες αλλά και αφορμές για να κάνει νέα έργα. Η ιδέα ωστόσο να αναλάβει ενεργό ρόλο δεν τον έχει κερδίσει, διότι αισθάνεται απροετοίμαστος για κάτι τέτοιο, δεν είναι ο χώρος του. Παραδέχεται όμως ότι το ελληνικό Δημόσιο τον έχει βοηθήσει πολλές φορές, καθώς έχει, μεταξύ άλλων, λάβει υποτροφίες, έχει τιμηθεί από την Προεδρία της Δημοκρατίας και την Ακαδημία Αθηνών, έχει υποστηριχθεί για τη δημιουργία του μουσείου του στην Τήνο. Για αυτό αισθάνεται ευγνώμων, όπως λέει, αλλά παρά ταύτα προσθέτει: «Δεν μπορώ να μην πω ότι το Κράτος σήμερα δεν δείχνει το ενδιαφέρον που έδειχνε κάποτε για την Τέχνη, και αναθέτει όλη την ευθύνη στον ιδιωτικό τομέα, που ευτυχώς είναι ενεργός».

Πριν αποχαιρετιστούμε τον ρωτώ πώς θα ήθελε να τον θυμούνται οι επόμενες γενιές. «Μα ως έναν ζωγράφο και ένανσκεπτόμενο άνθρωπο. Πώς αλλιώς;».

Καφέ-εστιατόριο «Ilissia»

Λεωφ. Βασ. Σοφίας 22, Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο

Καπουτσίνο
ντεκαφεϊνέ      €3,9

Σπιτική λεμονάδα      €4,9

Τυρόπιτα      €3,5

Κρουασάν με γαλοπούλα      €3,8

Σύνολο      €16