Η Αθήνα και ο δημόσιος χώρος

Μπορεί μια πόλη σαν την Αθήνα να διαθέτει ενοποιημένους δημόσιους χώρους υψηλής ποιότητας; Είναι εφικτό η ποδηλατοκίνηση και ο σεβασμός στον πεζό να μπουν στη ζωή μας; Γίνεται μια παιδική χαρά ή ένα πάρκο να βρίσκεται σε απόσταση βαδίσματος πέντε λεπτών από οποιοδήποτε σπίτι; Μπορεί τελικά μια μητέρα με καροτσάκι να μετακινηθεί ευχάριστα και απρόσκοπτα χωρίς κανένα εμπόδιο στο κέντρο της Αθήνας; Θα καταφέρουμε να διατηρήσουμε τη γοητεία της συνύπαρξης της παραδοσιακής επιχείρησης και της καινοτομίας; Η πόλη θα καταφέρει να παρηγορεί και να θεραπεύει την κοινωνική ανισορροπία και την αδικία; Αν επιτευχθούν αυτά, θα είναι αλλαγή του σημερινού υποδείγματος και ταυτόχρονα θα σημασιοδοτήσει το πέρασμα στη νέα πόλη της ανθρώπινης διάστασης, της «πράσινης» κινητικότητας.

Η πανδημία δημιούργησε μια παγκόσμια διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής. Μια πρωτόγνωρη οριζόντια κρίση σε ολόκληρο τον κόσμο, χωρίς διακρίσεις. Επληξε συλλογικά τη δημόσια υγεία, την καθημερινή ζωή, τις οικονομικές ισορροπίες. Ειδικά στις μεγάλες πόλεις. Αποδιοργάνωσε σε ατομικό επίπεδο την ψυχική ισορροπία, την επικοινωνία, τη συνεύρεση. Ταυτόχρονα όμως έδειξε τι χάθηκε, τι δεν εκτιμήθηκε στο παρελθόν, ποια είναι η σημαντικότητα της δημόσιας ζωής, πόσο κεντρική της σύγχρονης εκδοχής είναι ο δημόσιος χώρος της πόλης. Διδαχθήκαμε δύο κρίσιμα πράγματα: πρώτον, πως ο δημόσιος χώρος είναι ζωτικής σημασίας όταν η φιλοσοφία ανάπτυξης είναι ανθρωποκεντρική και, δεύτερον, ότι η χαρά, η δημιουργία, η έμπνευση, η ισορροπία νοηματοδοτούνται μόνο στη δημόσια αστική σφαίρα. Αυτά ακριβώς μας έλειπαν και γι’ αυτό αισθανόμασταν άβολα στην υποχρεωτική απομόνωση της καραντίνας. Τώρα με τον πόλεμο στην Ουκρανία, η ενεργειακή κρίση οδηγεί στον επανασχεδιασμό του τρόπου των μετακινήσεων, στον περιορισμό της αυτοκίνησης, στην πρόταξη των δημόσιων συγκοινωνιών σε ολόκληρη την Ευρώπη. Δημόσια υγεία, κλιματική αλλαγή και ενεργειακή κρίση λειτουργούν ως καταλύτες για να αντιληφθούμε αυτά που δεν έφταναν τα επιχειρήματα της πολεοδομίας για να μας πείσουν.

Νέες τάσεις

Αυτή η ζώσα μαζική εμπειρία, ένας είδος συλλογικής ψυχανάλυσης, θα δημιουργεί νέες τάσεις στη διακυβέρνηση των μεγάλων μητροπόλεων του κόσμου. Η αρνητική εμπειρία έδρασε αυτοκριτικά στα λάθη του παρελθόντος και επαναφέρει ως πρώτη προτεραιότητα τη σημασία και αξία του δημόσιου χώρου στις πόλεις. Το όραμα ζωντανών, ασφαλών, βιώσιμων και υγιών πόλεων θα γίνει μια επείγουσα ανάγκη. Και οι τέσσερις αυτοί καθοριστικοί παράγοντες – ζωντανές πόλεις, ασφάλεια, βιωσιμότητα και υγεία – μπορούν να εκπληρωθούν αποτελεσματικά μόνο όσο αυξάνεται το ενδιαφέρον για τους πεζούς, τους ποδηλάτες και τον σχεδιασμό της ανθρώπινης κλίμακας. Οσο αυξάνεται το ενδιαφέρον για αυτή την ανθρώπινη διάσταση της καθημερινής ζωής τόσο είναι δυνατόν να αυξάνεται η ποιότητα της ίδιας της ζωής.

Οι αλλεπάλληλες κρίσεις μπορεί να κλείσουν την περίοδο των αμήχανων και ενεργοβόρων χειρισμών πολλών δεκαετιών στον αστικό σχεδιασμό των πόλεων. Πολλές ευρωπαϊκές πόλεις έχουν ήδη καταφέρει πολλά. Στο Παρίσι μεγάλοι οδικοί άξονες πεζοδρομούνται και φυτεύονται, ενώ στη Βαρκελώνη τα περίφημα superblocks ως πυρήνες γειτονιών «χωρίς αυτοκίνητα» πολλαπλασιάζονται. Στη χώρα μας μέσα στην παραδοσιακή πολεοδομική υστέρηση, τις εγγενείς αδυναμίες και τη δίνη της δεκαετούς κρίσης τα αποτελέσματα είναι πενιχρά ακόμη. Ομως η ευκαιρία είναι τώρα.

Παρεμβάσεις

Ωστόσο πολλές ελληνικές πόλεις δεν έχασαν την ευκαιρία, ούτε επαναπαύθηκαν. Δούλεψαν στο διάκενο του χρόνου της πανδημίας. Μεταξύ αυτών και η Αθήνα. Θέλησαν ή πείστηκαν να μετατρέψουν την κρίση σε ευκαιρία. Σε μια μεγάλη ευκαιρία επέκτασης, αναζωογόνησης και αναδιανομής του δημόσιου χώρου κατά το πρότυπο πετυχημένων εγχειρημάτων των πρωτοπόρων οικουμενικών μητροπόλεων. Τόλμησε εν μέσω της πρώτης πανδημίας να θέσει σε πιλοτική εφαρμογή το μεγαλύτερο αστικό πείραμα, αυτό του Μεγάλου Περιπάτου, αλλά παράλληλα να ετοιμάζει ένα συντεταγμένο πρόγραμμα μακράς πνοής, όπως φαίνεται από τα πρώτα έργα που κάνουν την εμφάνισή τους και τη διαμόρφωση του τεχνικού προγράμματος. Βγήκαν πολλά και χρήσιμα συμπεράσματα τους προηγούμενους μήνες, με πρώτο και σημαντικότερο πως ο σχεδιασμός επηρεάζει τις συμπεριφορές. Οτι πρώτα οφείλουμε να δώσουμε μορφή στην πόλη και μετά εκείνη σε εμάς. Γι’ αυτό απαιτείται μια νέα πολιτική. Παρεμβάσεις εναλλακτικής διαχείρισης του δημόσιου χώρου μαζί με τις διορθωτικές κινήσεις που πρόσφερε η εμπειρική- επιστημονική παρατήρηση είναι μόνο ένα μέρος ενός φιλόδοξου μεγάλου προγράμματος αειφόρων, βιώσιμων έργων και παρεμβάσεων στο σώμα της πόλης. Γραμμικές ή δικτυακές παρεμβάσεις, νέοι ή αναζωογονημένοι δημόσιοι χώροι, έργα μεγάλης κλίμακας και πρότυπα σημειακά έργα αρχιτεκτονικής και ενεργειακής αναβάθμισης που όπως φαίνεται θα το συγκροτήσουν. Τα έργα στην Ομόνοια, στο Σύνταγμα, στην Πανεπιστημίου και στη Βασιλίσσης Ολγας είναι έργα αναδιανομής του δημόσιου χώρου, που για πρώτη φορά σχεδιάζονται υπό τη νέα οπτική των σύγχρονων αντιλήψεων της Ευρώπης. Οι πόλεις είναι ο τόπος της ανθρώπινης δημιουργίας, ο συνεκτικός δημόσιος χώρος είναι η πεμπτουσία της δημοκρατίας, θρυαλλίδα της προόδου και της βιώσιμης προοπτικής.

Ο Σταύρος Κωνσταντινίδης είναι πολιτικός μηχανικός – συγκοινωνιολόγος και συγγραφέας