Προβληματισμός με την ονοματοδοσία

Η ανακοίνωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου στις 9 Μαΐου αποτελεί κρίσιμο βήμα προς την οριστική διευθέτηση του εκκλησιαστικού ζητήματος στη Βόρεια Μακεδονία. Οι Μακεδόνες ζουν σε σχίσμα για περισσότερα από 50 χρόνια, από τότε που η Μακεδονική Ορθόδοξη Εκκλησία αποσχίστηκε από τη Σερβική Εκκλησία το 1967 και στη συνέχεια χάραξε τη δική της πορεία υπέρ της αυτοκεφαλίας.

Η ανακοίνωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου δεν αναφέρεται σε αυτοκεφαλία, αλλά έχει μια βαθιά ποιμαντική διάσταση που σημαίνει ότι βγάζει τους Μακεδόνες από την παρατυπία, κάτι που είχε ανακοινωθεί τον Ιούνιο του 2018 όταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης, αναφερόμενος στις εκκλήσεις για αυτοκεφαλία των τότε προέδρων της Ουκρανίας Ποροσένκο και της Βόρειας Μακεδονίας Ζάεφ, μίλησε για το καθήκον του «…να επαναφέρει αυτά τα έθνη στην αλήθεια και την κανονικότητα της Εκκλησίας». Το Οικουμενικό Πατριαρχείο με την απόφαση αυτή δεν θεωρεί την Εκκλησία στη Βόρεια Μακεδονία, με επικεφαλής τον αρχιεπίσκοπο Στεφάν, και τους πιστούς ως σχισματικούς και αναγνωρίζει την εγκυρότητα του ιερατείου της χώρας. Θεωρητικά, οι επίσκοποι της Βόρειας Μακεδονίας μπορούν πλέον να τελούν λειτουργία μαζί με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και άλλες Εκκλησίες.

Ο βασικός παράγοντας που σχετίζεται με το μέλλον αυτής της διαδικασίας είναι η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία και η απάντησή της σε αυτές τις εξελίξεις. Μπορεί να καθυστερήσει περαιτέρω, αλλά όχι πλήρως, τη διαδικασία. Η Σερβική Εκκλησία θεωρεί ότι η επικράτεια της Βόρειας Μακεδονίας είναι υπό τη δικαιοδοσία της, δικαίωμα που της δόθηκε από τον τόμο αυτοκεφαλίας του 1922 που εξέδωσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ενώ στα χαρτιά η Σερβική Εκκλησία έχει τέτοια δικαιώματα, είχε χάσει de facto τον έλεγχο της θρησκευτικής ζωής στη Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Ρωσική Εκκλησία, η οποία υπήρξε στενός σύμμαχος της Σερβικής Εκκλησίας, έχει ήδη εκδώσει δύο δηλώσεις αποδοκιμασίας για τις ενέργειες του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, αποκαλώντας τον «αυτοαποκαλούμενο διαιτητή», χωρίς δικαίωμα ανάμειξης σε θέματα αρμοδιότητας της Σερβικής Εκκλησίας. Η Ρωσική Εκκλησία βλέπει τις ενέργειες του Βαρθολομαίου στη Βόρεια Μακεδονία να είναι παρόμοιες με εκείνες στην Ουκρανία το 2018 και κάλεσε τις άλλες Εκκλησίες να μην ακολουθήσουν το παράδειγμά του.

Η απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου έγινε δεκτή με ενθουσιασμό μεταξύ των πολιτικών παραγόντων της Βόρειας Μακεδονίας, συμπεριλαμβανομένου του μεγαλύτερου κόμματος της αντιπολίτευσης, του VMRO-DPMNE. Υπάρχει, ωστόσο, επιφυλακτική αισιοδοξία στην ευρύτερη κοινωνία, που συνδέεται πρωτίστως με την ονοματοδοσία της Εκκλησίας. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναγνωρίζει την εκκλησιαστική δομή με επικεφαλής τον αρχιεπίσκοπο Στεφάν με το όνομα «Οχρίδα» και διευκρίνισε ότι η χρήση της λέξης «Μακεδονία» δεν μπορεί να συμπεριληφθεί. Αυτό θα άνοιγε μια νέα σειρά προκλήσεων για την Ορθόδοξη Εκκλησία της Βόρειας Μακεδονίας στο εσωτερικό, καθώς και στις σχέσεις της με τις άλλες Εκκλησίες. Η νέα ονομασία ενδέχεται να οδηγήσει σε περαιτέρω πόλωση των σχέσεων με τη Βουλγαρική Εκκλησία, η οποία επίσης θεωρεί ότι είναι διάδοχος της Αρχιεπισκοπής της Οχρίδας. Τέλος, υπάρχει ήδη σερβική αυτόνομη Εκκλησία στη Βόρεια Μακεδονία που ονομάζεται Ορθόδοξη Αρχιεπισκοπή της Αχρίδας, την οποία χρηματοδότησε η Σερβική Εκκλησία μετά τις αποτυχημένες διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο Εκκλησιών στη Νις το 2002. Το μελλοντικό της καθεστώς είναι, αυτή τη στιγμή, αβέβαιο και θα εξαρτηθεί από τις εκκρεμείς διαπραγματεύσεις μεταξύ των Εκκλησιών της Βόρειας Μακεδονίας και της Σερβίας.

Ο Αντρέα Μπογκντανόφσκι είναι υποψήφιος διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο του Μπάκιγχαμ, στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου μελετά τα κινήματα αυτοκεφαλίας της Ορθόδοξης Εκκλησίας σε όλη την Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια