Ποιοι ήθελαν την τελική μάχη στη Σμύρνη

Το ελληνικό αδιέξοδο, παραμονές της κατάρρευσης (Μάρτιος – Μάιος 1922)

Την άνοιξη του 1922 αναμενόταν η εκδήλωση της μεσολαβητικής προσπάθειας των Συμμάχων, οι οποίοι σε συνδιάσκεψη στο Παρίσι θα ανακοίνωναν συμβιβαστικούς όρους για την ειρήνευση της Μικράς Ασίας, έχοντας ως δεδομένο ότι θα έπρεπε να αποχωρήσουν από εκεί τα ελληνικά στρατεύματα. Στα πλαίσια αυτά και δεδομένου ότι υπήρχε η ελπίδα κήρυξης αυτονομίας στη ζώνη των Σεβρών, στην Ελλάδα η κυβερνητική εφημερίδα Η Καθημερινή στήριζε διακριτικά τη στρατιωτική απαγκίστρωση (¹).

Ωστόσο, στις 15 Μαρτίου 1922 γνωστοποιήθηκαν οι Συμμαχικές προτάσεις για ειρήνευση στην Ανατολή που προέβλεπαν την αποχώρηση του ελληνικού Στρατού από τη Μικρά Ασία χωρίς πρακτικά να παρέχονται εγγυήσεις για την ασφάλεια των χριστιανικών πληθυσμών, ενώ προέβλεπαν και ελληνικές θυσίες στην Ανατολική Θράκη. Ο Κεμάλ δέχτηκε την ανακωχή μόνο υπό την προϋπόθεση της άμεσης αποχώρησης του ελληνικού Στρατού. Η ελληνική κοινή γνώμη στο σύνολό της υποδέχθηκε αρνητικά τις Συμμαχικές προτάσεις ενώ τόσο ο βενιζελικός όσο και ο αντιβενιζελικός Τύπος υπέδειξαν με ένταση την απόρριψή τους. Η κατάσταση οδηγήθηκε σε αδιέξοδο και η ελληνική κυβέρνηση ξεκαθάρισε ότι δεν μπορούσε υπ’ αυτές τις συνθήκες να δηλώσει αποδοχή των προτάσεων (²).

Η κυβέρνηση Γούναρη βρέθηκε σε κατάσταση απελπισίας καθώς έβλεπε πως έπρεπε να εκκενώσει επειγόντως τη Μικρά Ασία και να προβεί σε αποστράτευση που ζητούσαν επίμονα οι επιστρατευμένοι καθώς και όλη η ελληνική κοινωνία, αλλά υπήρχαν φόβοι για την τύχη των ελληνικών πληθυσμών που είχαν εκτεθεί απέναντι στους Τούρκους (³). Η οικονομική κατάσταση της Χώρας επιδεινωνόταν σταθερά κατά το 1922, καθώς ήδη η κυβέρνηση είχε καταφύγει σε εσωτερικό δανεισμό και κυκλοφορία πληθωριστικού χρήματος το 1921 για να χρηματοδοτήσει την εκστρατεία προς την Αγκυρα. Παράλληλα, τα έξοδα συντήρησης του Στρατού υπερέβαιναν τις οικονομικές δυνατότητες του Κράτους, μειώθηκαν τα εμβάσματα από το εξωτερικό, ενώ τα έσοδα από την εμπορική Ναυτιλία ήταν μηδενικά (³). Στο μέτωπο της Μικράς Ασίας το ηθικό του ελληνικού Στρατού συνεχώς έφθινε λόγω των κακουχιών και της παρατεταμένης ακινησίας, πολλοί στρατιώτες που έπαιρναν άδειες για την Ελλάδα δεν επέστρεφαν. Αλλά και το αντιπολεμικό κήρυγμα, που διαχεόταν από μικρούς κομμουνιστικούς πυρήνες στο μέτωπο, επίσης υπέσκαπτε το φρόνημα των απλών στρατιωτών (⁵).

Η κατάσταση επιδεινώθηκε περαιτέρω όταν η κυβέρνηση απέτυχε να εξασφαλίσει εξωτερικό δάνειο από τη βρετανική χρηματαγορά, οπότε η λύση απελπισίας που βρέθηκε από τον Πρωτοπαπαδάκη ήταν ένα αναγκαστικό εσωτερικό δάνειο στις 21 Μαρτίου 1922 μέσω της περίφημης διχοτόμησης των χαρτονομισμάτων που πρόσφερε μια προσωρινή δημοσιονομική ανακούφιση, αυξάνοντας όμως τη λαϊκή δυσαρέσκεια καθώς έπληξε δυσανάλογα τα φτωχά λαϊκά στρώματα. Η διχοτόμηση των χαρτονομισμάτων έπληξε μοιραία τους κατόχους τους που ήταν κυρίως αγρότες, μεσαία και χαμηλά στρώματα και όχι τους εύπορους που είχαν επενδύσει σε ακίνητα, πολύτιμα μέταλλα κ.τ.λ. Το σύστημα Πρωτοπαπαδάκη προέβλεπε μια σειρά από προστατευτικές διατάξεις για όσους πλήττονταν, αλλά είναι αναμφίβολο ότι το μέτρο της διχοτόμησης προκάλεσε δυσαρέσκεια και προσωρινή αναστάτωση στην οικονομική ζωή λόγω της καινοφανούς πρακτικής του (⁶).

Καθώς πλησίαζε το κρίσιμο καλοκαίρι του 1922, η δημοτικότητα της κυβέρνησης στο εσωτερικό συνεχώς μειωνόταν, ενώ ο μέσος πολίτης ασχέτως πολιτικής τοποθέτησης αντιμετώπιζε με σκεπτικισμό το κόστος της παραμονής στην Μικρά Ασία (⁷). H περαιτέρω επιδείνωση της εσωτερικής και εξωτερικής κατάστασης οδήγησε τους δύο ηγέτες των αντιβενιζελικών Δημήτριο Γούναρη και Νικόλαο Στρατό σε έναν συμβιβασμό καθώς ήταν αδύνατο να γίνουν νέες εκλογές, που εκφράστηκε με τον σχηματισμό συμμαχικής κυβέρνησης υπό τον Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη στις 9 Μαΐου 1922 και που ήταν και η τελευταία πριν την Καταστροφή.

Η λύση της σύμπτυξης παρατεταμένου μετώπου

Το βασικό πρόβλημα για την Ελλάδα στο πρώτο μισό του 1922 παρέμενε η οικονομική ασφυξία του Κράτους από το κόστος διατήρησης του Στρατού στη Μικρά Ασία. Ο ελληνικός τομέας στη Μικρά Ασία ήταν ιδιαίτερα εκτεταμένος, έχοντας έκταση 80.700 τετραγωνικά χιλιόμετρα, με ανάπτυξη μετώπου 700 χλμ. Το μέτωπο αυτό ήταν οργανωμένο με σειρά οχυρώσεων και παρ’ όλο που δεν ιδιαίτερα ευνοϊκό για άμυνα είχε θεωρηθεί απόρθητο από την ηγεσία του ελληνικού Στρατού, ενώ παράλληλα δεν φυλασσόταν σε όλο του το μήκος καθώς είχε τομείς που απλά επιτηρούνταν από ασθενείς ελληνικές μονάδες. Η σημαντικότερη αδυναμία του ελληνικού μετώπου ήταν στην περίφημη «εξέχουσα του Αφιόν Καραχισάρ», όπου οι ελληνικές δυνάμεις δεν είχαν επιλέξει τη σωστή γραμμή άμυνας, και δεν είχαν διαθέσιμες εφεδρείες.

Μια δημοφιλής στρατιωτική επιλογή που είχε προταθεί από πολλούς στρατηγικούς αναλυτές με δημοσιεύματα στον Τύπο ήταν η σύμπτυξη του μετώπου στα όρια της Συνθήκης των Σεβρών, ή ακόμη πιο δυτικά αναλόγως των στρατιωτικών αναγκών. Η επιλογή αυτή είχε προβληθεί επίσης τόσο από τον Βενιζέλο που υποστήριξε μια ελληνική σύμπτυξη σε μια γραμμή άμυνας που θα ταυτιζόταν με τη μεθόριο που επιδίκαζε η Συνθήκη των Σεβρών στην Ελλάδα, αλλά και από τον Μεταξά που στις δραματικές του διαπραγματεύσεις με τους κυβερνητικούς ιθύνοντες τον Μάρτιο του 1921 παρατήρησε ότι η ελληνική παράταξη δεν θα μπορούσε να υπερασπιστεί αποτελεσματικά ένα εκτεταμένο μέτωπο (⁸).

Η άποψη του αντιστρατήγου Χατζηανέστη

Οταν ο αντιστράτηγος Χατζηανέστης ανακλήθηκε από την αποστρατεία και ανέλαβε καθήκοντα διοικητή της Στρατιάς Μικράς Ασίας στις 23 Μαΐου 1922, πρότεινε στην Κυβέρνηση να μεταφερθούν στρατεύματα από το μικρασιατικό μέτωπο στην Ανατολική Θράκη και ο ελληνικός Στρατός να προελάσει καταλαμβάνοντας την Κωνσταντινούπολη, κίνηση που θα άλλαζε τις ισορροπίες στην περιοχή βγάζοντας την ελληνική πλευρά από το τέλμα. Ταυτόχρονα ο Χατζηανέστης σχεδίαζε τη σύμπτυξη του μετώπου προς τα δυτικά, ώστε η νέα μεθόριος να είναι πιο εύκολα υπερασπίσιμη και με χαμηλότερο οικονομικό κόστος (⁹). Ο Χατζηανέστης πρότεινε στην Κυβέρνηση μια γραμμή από την Κίο στο Αδραμύτιο που θα περιλάμβανε την Προύσα και ένα περιχαρακωμένο στρατόπεδο γύρω από τη Σμύρνη που θα περιλάμβανε την Πέργαμο και τη Μαγνησία. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Χατζηανέστη, με αυτό τον τρόπο θα μπορούσε να προβεί σε απόλυση 50.000 οπλιτών (¹⁰).

Η Κυβέρνηση όμως ήταν κάθετα αντίθετη στο προτεινόμενο σχέδιο σύμπτυξης και ενημέρωσε τον Χατζηανέστη ότι αν η σύμπτυξη θα γινόταν για να εξοικονομηθούν στρατεύματα για την επίθεση κατά της Κωνσταντινούπολης θα προτιμούσε να εγκαταλειφθεί το σχέδιο επίθεσης και θα στρεφόταν προς άλλες λύσεις. Και αυτό γιατί το σχέδιο σύμπτυξης δεν είχε υποστηρικτές ανάμεσα στους βασικούς στρατιωτικούς συμβούλους της, όπως ήταν ο τέως υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου Πτολεμαίος Σαρηγιάννης, ενώ αντίθετος ήταν και ο ύπατος αρμοστής στη Σμύρνη, Αριστείδης Στεργιάδης.

Η άποψη του συνταγματάρχη Πτολεμαίου Σαρηγιάννη

Σύμφωνα με υπόμνημα του συνταγματάρχη Σαρηγιάννη προς την Κυβέρνηση, οποιοδήποτε σχέδιο σύμπτυξης της γραμμής αμύνης του ελληνικού Στρατού δυτικότερα, είτε στη γραμμή της Συνθήκης των Σεβρών, είτε σε περιχαρακωμένο στρατόπεδο γύρω από τη Σμύρνη θα είχε τα ακόλουθα σοβαρά μειονεκτήματα:

1. Η υποχώρηση θα υπέσκαπτε το ήδη χαμηλό ηθικό του ελληνικού Στρατού, θα στερέωνε τον Κεμάλ στη ηγεσία των Τούρκων και θα αναπτέρωνε το ηθικό τους, ενώ θα έδινε στους Τούρκους νέες εκτεταμένες περιοχές για επιστράτευση και άντληση πόρων.

2. Το υφιστάμενο μέτωπο ήταν ισχυρά οργανωμένο με ορύγματα και συρματοπλέγματα σε μεγάλο τμήμα της έκτασής του. Θα χρειαζόταν μεγάλο χρονικό διάστημα για να οργανωθεί το νέο μέτωπο, οι στρατιώτες με χαμηλό πλέον ηθικό λόγω της υποχώρησης θα υποβάλλονταν σε εντατικές εργασίες οχύρωσης, ενώ θα έπρεπε να γίνουν μεγάλες οικονομικές δαπάνες για τις οχυρώσεις, τις οποίες δεν μπορούσε να αντέξει το Ελληνικό Δημόσιο στην παρούσα φάση.

3. Μια υποχώρηση μπορεί να προκαλούσε απρόβλεπτες εξελίξεις και να εξελισσόταν σε φυγή και αποδιοργάνωση του ελληνικού Στρατού με καταστρεπτικές συνέπειες.

4. Το νέο μέτωπο θα όφειλε να οργανωθεί αμυντικά σε όλο του το μήκος, σε αντίθεση με την τρέχουσα γραμμή έτσι τελικά δεν θα εξοικονομούνταν αρκετές δυνάμεις.

5. Ενα περιχαρακωμένο στρατόπεδο γύρω από τη Σμύρνη θα είχε μηδαμινή πολιτική και στρατιωτική αξία και θα μείωνε στο ελάχιστο τις πιθανότητες των Ελλήνων να επιτύχουν έναν ευνοϊκό διακανονισμό στην περιοχή.

Ο Σαρηγιάννης υπογράμμισε ότι μια σύμπτυξη του μετώπου έχει σκοπιμότητα μόνο ως ενδιάμεσος σταθμός πριν την εκκένωση της Μικράς Ασίας και θα μπορούσε να δικαιολογηθεί μόνο αφού θα είχε ληφθεί η οριστική απόφαση (¹¹).

Η άποψη του Αριστείδη Στεργιάδη

Σύμφωνα με τον Στεργιάδη, η σύμπτυξη του μετώπου σε μια γραμμή στα όρια της Συνθήκης των Σεβρών θα δημιουργούσε τουλάχιστον 150.000 πρόσφυγες που θα κατέφευγαν στην ελληνική ζώνη, των οποίων το κόστος της συντήρησης θα ξεπερνούσε όσα θα εξοικονομούνταν. Η σύμπτυξη του ελληνικού μετώπου σε μια στενή λωρίδα γης γύρω από τη Σμύρνη θα δημιουργούσε σχεδόν 500.000 πρόσφυγες από τις περιοχές που θα καταλάμβανε ο εχθρός. Η σύμπτυξη του ελληνικού Στρατού γύρω από τη Σμύρνη θα σήμαινε ότι η πρωτεύουσα της Ιωνίας θα έμενε χωρίς ενδοχώρα με αποτέλεσμα να παραλύσει εντελώς το εμπόριό της και να μηδενιστούν τα έσοδα που είχε η Ελληνική Διοίκηση από τα τελωνεία του λιμανιού της.

Αλλη σημαντική επίπτωση σύμφωνα με τον Στεργιάδη θα ήταν ότι η ελληνική υποχώρηση θα ανύψωνε το ηθικό των κεμαλικών σε αντίθεση με αυτό των ελλήνων στρατιωτών που βρίσκονταν αντιμέτωποι με το φάσμα της ήττας και το μάταιο του αγώνα και των θυσιών. Από τις περιοχές που θα καταλάμβανε ο Κεμάλ θα είχε την ευκαιρία να αντλήσει 5 με 6 μεραρχίες ακόμη, εξέλιξη που θα ανέτρεπε τις στρατιωτικές ισορροπίες εις βάρος των Ελλήνων. Επίσης θα είχε την ευκαιρία να αντλήσει κρίσιμους πόρους από τις περιοχές που θα καταλάμβανε, καθώς αυτές ήταν περισσότερο ανεπτυγμένες από όσες είχε στην κατοχή του.

Επίσης, ο ελληνικός Στρατός καθώς θα αποχωρούσε, θα ήταν υποχρεωμένος από την στρατιωτική αναγκαιότητα να καταστρέψει υποδομές των περιοχών που θα εγκατέλειπε, όπως δρόμους και σιδηροδρομικές γραμμές, αλλά και κρατικά κτήρια. Κάτι τέτοιο όμως θα ξεσήκωνε διεθνή κατακραυγή κατά της Ελλάδας και θα επιδείνωνε την διπλωματική της θέση, ενώ θα δημιουργούσε ζήτημα αποζημίωσης των Ευρωπαϊκών Εταιρειών που είχαν τα δικαιώματα εκμετάλλευσης των υποδομών αυτών αλλά και της αναδυόμενης Τουρκίας από την Ελλάδα που σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε αυτή να εξυπηρετήσει.

Τέλος, ο Στεργιάδης προβληματιζόταν από το γεγονός ότι μια πιθανή απόσυρση των Ελλήνων δυτικότερα θα εξέθετε τους Συμμάχους στην Κωνσταντινούπολη και στα Στενά. Ο Στεργιάδης τόνισε στον συνομιλητή του ότι οι Σύμμαχοι δεν είχαν φερθεί έντιμα στην Ελλάδα κατά την τελευταία περίοδο, όμως η έκθεση των Στενών σε κίνδυνο από τον Κεμάλ ήταν κάτι που θα δημιουργούσε σοβαρές διεθνείς περιπλοκές και οι Ελληνες όφειλαν να συζητήσουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο με τους Συμμάχους. Σύμφωνα με τον άγγλο πρέσβη Lindley η σχετική επιχειρηματολογία του Στεργιάδη δεν ήταν απλά στέρεη, αλλά αδιαμφισβήτητη (incontrovertible) (¹²).

Επίλογος

Η επιχειρηματολογία που παρατέθηκε είχε πείσει την Κυβέρνηση ότι η σύμπτυξη του ελληνικού Στρατού δυτικότερα θα μπορούσε να γίνει μόνο εντός ενός γενικότερου πλαισίου σταδιακής στρατιωτικής απαγκίστρωσης από τη Μικρά Ασία. Απαρχή του σχεδίου αυτού ήταν η ανακήρυξη στις 18 Ιουλίου 1922 αυτονομίας της Σμύρνης και των γύρω περιοχών της με στρατό από τους εγχώριους πληθυσμούς, εθελοντές και μέρος του ελληνικού Στρατού. Η Κυβέρνηση επιφόρτισε τον Στεργιάδη να διαμορφώσει την κατάσταση σε τοπικό επίπεδο προετοιμάζοντας την αποχώρηση του εκστρατευτικού Σώματος (¹³).

Την κυβερνητική πρόθεση στρατιωτικής απαγκίστρωσης από τη Σμύρνη εξέφρασε Η Καθημερινή και ο Γεώργιος Βλάχος με τα περίφημα άρθρα του «Η γέφυρα των Στεναγμών» και «Οίκαδε». Ομως ήταν ήδη πολύ αργά. Τα ξημερώματα της 13ης Αυγούστου 1922 ο Μουσταφά Κεμάλ εκδήλωσε την επίθεσή του στην ευάλωτη δεξιά εξέχουσα πτέρυγα της ελληνικής άμυνας στο Αφιόν Καραχισάρ. Η αρχική υποχώρηση του ελληνικού Στρατού μεταβλήθηκε σε άτακτη φυγή προς τις ακτές και μέσα σε λίγα δραματικά εικοσιτετράωρα ολοκληρώθηκε η ολοκληρωτική συντριβή του ελληνικού Στρατού.

(¹) Η Καθημερινή, 11.3.1922.

(²)
Τηλεγράφημα Lindley σε Curzon, (April 18, 1922), no 146, [E 4108/5/44], Documents of British foreign policy 1919-1939, First Series Volume XVII, (Greece and Turkey January 1, 1921 – September 2, 1922), Her Majesty’s Stationery Office, London 1970, σελ. 786.

(³)
Συνομιλία Γούναρη με Ξ. Στρατηγό στην Αγγλία τον Ιανουάριο του 1922. Ξενοφών Στρατηγός, Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία, εκδόσεις Δημιουργία, Αθήνα 1999 σελ. 298-299, Βασίλειος Μόστρας, Η Μικρασιατική Επιχείρησις, εκδόσεις Ικαρος, Αθήνα 1969, σελ. 33-34.

(⁴)
Μιχάλης Ψαλιδόπουλος, Η κρίση του 1929 και οι Ελληνες οικονομολόγοι – συμβολή στην ιστορία της οικονομικής σκέψης του Μεσοπολέμου (διδακτορική διατριβή Παντείου Πανεπιστημίου), σελ.32-33.

(⁵)
Αλέξανδρος Μακρής, Οι κήρυκες της ιδέας του έθνους: Παλαιοί πολεμιστές, Ανάπηροι και Θύματα Πολέμου στην Ελλάδα (1912-1940), (διδακτορική διατριβή ΕΚΠΑ), Αθήνα 2021, 368-389.

(⁶)
Βασίλειος Τσίχλης, Μικρασιατική εκστρατεία και αναγκαστικό δάνειο, εκδόσεις Νόβολι, Αθήνα 2010, σελ. 265-272.

(⁷)
Michael L. Smith, Το όραμα της Ιωνίας – Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία 1919-1922, εκδόσεις ΜΙΕΤ, Αθήνα 2002, σελ. 427.

(⁸)
«Να αποσυρθώμεν περίπου εις τα σύνορα της Συνθήκης των Σεβρών να τα οχυρώσωμεν καλά και να διατεθώμεν αμυντικώς. Αντί δε να σπάζωμεν το κεφάλι μας εις τας οχυρώσεις του Κεμάλ, να τον αφήσωμεν να σπάση αυτός τα μούτρα του εις τας ειδικάς μας». Ιωάννης Μεταξάς, Το προσωπικό του Ημερολόγιο (τόμος Γ1), εκδόσεις Γκοβόστη, χ.χ., μνημόνιο συνομιλίας Ι. Μεταξά, Γούναρη, Πρωτοπαπαδάκη, Θεοτόκη, Εξαδάκτυλου, 29ης Μαρτίου 1921, σελ. 85-86.

(⁹)
Τηλεγράφημα Lindley σε Balfour, (June 30, 1922), no 334 [E 6833/5/44], Documents on British Foreign policy 1919-1939, Vol. XVII, σελ. 872-875.

(¹⁰)
Ξενοφών Στρατηγός, Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία, εκδόσεις δημιουργία, Αθήνα 1999, σελ. 373.

(¹¹)
Αρχείο Οικογένειας Μερκάτη, φάκελος 8, υποφάκελος 3, υπόμνημα 9ης Ιουνίου 1922 του Συνταγματάρχη Πτολεμαίου Σαρηγιάννη περί της συμπτύξεως του Μικρασιατικού Μετώπου, ΕΛΙΑ.

(¹²)
Τηλεγράφημα Lindley σε Balfour, (June 30, 1922), no 334 [E 6833/5/44], Documents on British Foreign policy 1919-1939, Vol. XVII, σελ. 872-875.

(¹³)
Καθημερινή, 18.7.1922. Αρθρο: Η αυτονομία. Κωνσταντίνος Δ. Βλάσσης, Οι τελευταίες ημέρες του αρμοστή (ο Αριστείδης Στεργιάδης και ο Αύγουστος του 1922), εκδόσεις Archive, Αθήνα 2022, σελ. 27.

(¹⁴) Καθημερινή, 13.8.1922.

(¹⁵) Καθημερινή, 14.8.1922.

Ο Ι. Δασκαρόλης είναι ιστορικός, υποψήφιος Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου