Η αποστοίχιση των συστημικών ψηφοφόρων

Στις εκλογές της 6ης Μαΐου 2012 συντελέστηκε η μεγαλύτερη αποστοίχιση (dealignment) ψηφοφόρων στην Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία. Ο κυρίαρχος δικομματισμός κατέρρευσε και εμφανίστηκε ένας νέος πολιτικός αναδασμός.

Ο κυρίαρχος δικομματισμός κατατροπώθηκε και έδωσε τη θέση του σε μια Βουλή που κανένα κόμμα από τα τρία πρώτα δεν ξεπερνούσε το 20%. Το ΠΑΣΟΚ είδε το ποσοστό 43,92% στις εκλογές του 2009 να συρρικνώνεται στο 13,18% και η Νέα Δημοκρατία από 33,47% περιορίστηκε στο 18,85%. Μεγάλος κερδισμένος των εκλογών ήταν ο ΣΥΡΙΖΑ, που εκτινάχτηκε από το 4,60% στο 16,78%. Παράλληλα, η νεοναζιστική Χρυσή Αυγή εισήλθε για πρώτη φορά στη Βουλή με 6,97%.

Οι εκλογές αυτές ήταν η αρχή της επέλασης του ΣΥΡΙΖΑ. Καθώς δεν έγινε δυνατό να σχηματιστεί κυβέρνηση, έγιναν νέες εκλογές τον Ιούνιο του 2012, όπου ο ΣΥΡΙΖΑ έλαβε 26,89%. Η κυβέρνηση Σαμαρά που σχηματίστηκε, με την υποστήριξη ΠΑΣΟΚ και ΔΗΜΑΡ (που αποχώρησε το 2013), και η κυβέρνηση Σαμαρά – Βενιζέλου που ακολούθησε ήταν προσωρινά αναχώματα των συστημικών κομμάτων. Τον Ιανουάριο του 2015 ο ΣΥΡΙΖΑ κατέκτησε με άνεση την εξουσία, κάτι που επανέλαβε τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς.

Η μετεωρική άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ έμοιαζε να επιβεβαιώνει τις απαισιόδοξες προβλέψεις πολλών αναλυτών, ότι η εξασθένηση των κομματικών ταυτοτήτων αναπόφευκτα οδηγούσε στη διαπίστωση του Peter Mair στο βιβλίο του «Κυβερνώντας το κενό», ότι «η εποχή της κομματικής δημοκρατίας έχει παρέλθει». Στη θέση της ερχόταν ένας φαιοκόκκινος λαϊκιστικός αντισυστημισμός, που εχθρευόταν τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Στην καρδιά της επιχειρηματολογίας του ήταν η δυσφήμηση των πολιτικών κομμάτων και η υποκατάστασή τους από τον «λαό», άσπιλο και αμόλυντο.

Οι εκλογές του Μαΐου του 2012 στην Ελλάδα ήταν ένα από τα πολλά επεισόδια αυτής της αντισυστημικής τάσης που κορυφώθηκε το 2016 με το Brexit και την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ. Πολλοί βιάστηκαν να πουν ότι αυτό ήταν το πεπρωμένο της φιλελεύθερης δημοκρατίας, η κατάρρευσή της από τα μέσα, από τους εσωτερικούς εχθρούς. Ευτυχώς διαψεύστηκαν. Στην Ελλάδα, ο ΣΥΡΙΖΑ ηττήθηκε καθαρά από τη Νέα Δημοκρατία του Κυριάκου Μητσοτάκη τον Ιούλιο του 2019, στην Αμερική ο Μπάιντεν κέρδισε στις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ, ο Σολτς εξελέγη καγκελάριος στη Γερμανία και ο Μακρόν είναι πρόεδρος της Γαλλίας μετά τις πρόσφατες εκλογές. Η αποστοίχιση των ψηφοφόρων έδωσε τη θέση της στην επαναστοίχιση (realignment). Φυσικά, υπάρχουν και οι αντίθετες τάσεις, όπως έδειξαν οι εκλογές στην Ουγγαρία και τη Σερβία. Πρόκειται για μια διαρκή, αέναη πάλη ανάμεσα στη φιλελεύθερη δημοκρατία και τους εχθρούς της.

Δέκα χρόνια μετά τις εκλογές του Μαΐου του 2012, εκείνο που έχει απομείνει είναι ο αντιδημοκρατικός λόγος του μίσους που καλλιέργησε ο ΣΥΡΙΖΑ. Η υπονόμευση της δημοκρατίας που την εξέφρασε ο Αλέξης Τσίπρας την ημέρα των εκλογών: «Υστερα από δυόμισι χρόνια βαρβαρότητας, η δημοκρατία επέστρεψε στον τόπο όπου γεννήθηκε. Σήμερα τον λόγο έχει ο λαός, ο λαός θα βάλει τη σφραγίδα του, θα βάλει την υπογραφή του. Δεν μετράνε οι υπογραφές που έβαλαν άλλοι για λογαριασμό του».

Για να υπερθεματίσει ο Μανώλης Γλέζος, επικεφαλής του ψηφοδελτίου Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ, χαρακτηρίζοντας ως «Εφιάλτες» όσους συνεργαστούν με ΠΑΣΟΚ και ΝΔ, τα «κόμματα του Μνημονίου».

Αυτή η ρητορεία του μίσους συνεχίζεται και σήμερα. Η Ιστορία όμως, μετά την τραγωδία της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, είναι μάλλον δύσκολο να επαναληφθεί σαν φάρσα.

Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι εκδότης και συγγραφέας