Θητεία στο πένθος

Ο Κώστας Ουράνης σε μια σειρά στοχασμών του, πυκνών διατυπώσεων ιδεών και συναισθημάτων, έγραψε: «Στο Βορρά οι γυναίκες είναι και λίγο άντρες, στο Νότο οι άντρες είναι και λίγο γυναίκες», εννοώντας σαφώς τις συναισθηματικές εκδηλώσεις και τον τρόπο που λειτουργούσε το σύμπλεγμα των συναισθηματικών αντιδράσεων. Στο Νότο ένας άντρας δεν παρεξηγείται, όταν στις τραγικές στιγμές του βίου κλάψει.

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο πως το πένθος για το θάνατο του Θεού στο Νότο και στην Ανατολή εκδηλώνεται με θρήνους και άλλοτε με εγκώμια, ακραίες μορφές συναισθηματικού φορτίου. Βέβαια, ο μεγάλος ευρωπαίος σοφός μας άφησε μια διαπίστωση που ήταν η ανάγνωση του ήθους, κυρίως, των νοτίων ευρωπαϊκών τόπων, όπου το τραγικό καταγόταν από το πνεύμα της μουσικής. Στο Νότο της Ευρώπης και στην Ανατολή ο ανθρώπινος πόνος για την απώλεια έγινε μοιρολόγι, υψίστης συναισθηματικής φόρτισης μουσική συγκίνηση.

Η συλλογή μοιρολογιών των ελλήνων λαογράφων έχει μια εκπληκτική αναλογία με τα τραγούδια της ξενιτιάς. Και οι δυο αυτές κατηγορίες, δηλαδή τα δημώδη άσματα ανωνύμων ανθρώπων από τη Σικελία ως τη Σμύρνη, με κεντρικό θησαυρό την κυρίως Ελλάδα, είναι το πλήθος των τραγουδιών του Κάτω Κόσμου, τα μοιρολόγια και τα τραγούδια της ξενιτιάς. Και συνήθως το κύριο μοτίβο και των τραγουδιών της ξενιτιάς είναι ένα μοιρολόγι για έναν ζωντανό που, φεύγοντας από την πατρίδα, αφήνει πίσω του πένθος και ερημιά. Κι όταν κατορθώνει να επιστρέψει, η υποδοχή έχει το ίδιο νόημα και την ίδια συγκίνηση που αναπέμπει στην Ανάσταση του Θεού.

Τον τελευταίο καιρό ζούμε, και μάλιστα στη γειτονιά μας, πάθη λαού που αυτονόητα μας συνταράζουν, αφού ξύνουν δικές μας, πρόσφατες τραγικές εποχές. Τα καραβάνια των προσφύγων που βαδίζουν στην ερημιά, ανάμεσα από πυρπολημένα σπίτια, θέατρα, βιβλιοθήκες, εργοστάσια, γήπεδα μας φέρνουν στη μνήμη τη Μικρασιατική Καταστροφή, τον Κατοχή και τον Εμφύλιο, την Κυπριακή τραγωδία. Και δεν πάω πιο πίσω σε άλλες τραγωδίες, λόγω επιδημιών, από γρίπη έως λέπρα, τύφο, φυματίωση που σάρωσαν όλο τον 20ό αιώνα και τη χώρα μας. Οπως τώρα, η διπλή μάστιγα του θανατηφόρου ιού, της οικονομικής κρίσης και των κτηνωδών βλέψεων πολιτικού αναθεωρητισμού.

Βλέπω, όπως όλοι, στους δέκτες των τηλεοράσεων, τις απελπισμένες εξόδους γερόντων, γυναικών και παιδιών, από την προκοπή τους, το σπίτι τους, το εργαστήρι τους, το σχολειό τους, το κοιμητήρι των προγόνων τους και το μυαλό μου γυρίζει 80 χρόνια πίσω στη μικρή, ρουμελιώτικη πόλη, όπου ο πατέρας μου υπηρετούσε ως φιλόλογος, πατρίδα της μητέρας μου, και σαν τώρα αισθάνομαι το φόβο και την τρομάρα που έβλεπα παιδάκι στα μάτια της μάνας μου και της γιαγιάς μου, όταν στην κοντινή ακτή είχε προσεγγίσει ένα γερμανικό καταδρομικό και βομβάρδιζε στα τυφλά την κωμόπολή μας. Εντρομοι οι φιλήσυχοι κάτοικοι, κυρίως αγρότες και δημόσιοι υπάλληλοι και έμποροι λιανικού εμπορίου, μάζευαν ό,τι πίστευαν πως θα τους ήταν χρήσιμο σε μια απομάκρυνση από τα αναγκαία του νοικοκυριού, και κατέφευγαν στις στάνες, διάσπαρτες στα γύρω βουνά. Θυμάμαι σαν τώρα τη μάνα μου με δύο μικρά παιδιά και ένα στην κοιλιά της να έχουμε βρει κατάλυμα σε μια αχυρένια στάνη του γείτονα μεγαλοβοσκού. Ηταν άνοιξη του 1944, οι Ιταλοί είχαν παραδοθεί και ανάμεσά μας ήταν ένα παλικάρι από τη Φλωρεντία που είχε βρει καταφύγιο στο υπόγειο της γιαγιάς, βοηθούσε στις σπιτικές δουλειές και ανέμενε την ευκαιρία να ξαναγυρίσει στο σπίτι του και στις μισοτελειωμένες σπουδές του. Σπούδαζε «Ιστορία της Τέχνης» στο φλωρεντινό πανεπιστήμιο.

Εκεί, στη στάνη του φιλόξενου γείτονα, έμαθα να μελετώ τον έναστρο ουρανό, να παρίσταμαι στη γέννα των αρνιών και των κατσικιών, στο άρμεγμα, στην κουρά και, βεβαίως, στη σφαγή και στη συνέχεια στο ψήσιμο του φαγητού στη γάστρα με καύσιμη ύλη, συνηθέστερα, τις ξεραμένες κοπριές. Τίποτε δεν πήγαινε χαμένο στην οικιακή οικονομία. Η γυναίκα ενός αδελφού της μητέρας μου που ήταν αντάρτης στα βουνά ήταν μια δασκάλα που είχε σπουδάσει πριν τον πόλεμο τη μέθοδο Ντεκρολί στην Γερμανία. Είχε βρεθεί στη κωμόπολή μας με τη μεγάλη πείνα στην Αθήνα, αναζητώντας στέγη και τροφή με αντάλλαγμα την προσφορά της στην εκπαίδευση των παιδιών, αφού τα σχολεία τότε μία άνοιγαν και μία έκλειναν, με τις επελάσεις Ιταλών και Γερμανών. Η θεία μου είχε διοχετεύσει πριν τον πόλεμο, σε συνεργασία με εκδότη, στην αγορά ένα χάρτινο κιβώτιο που περιείχε ένα «τυπογραφείο» χάρτινο. Ενας πίνακας και γράμματα κεφαλαία και πεζά, χαρτάκια με τόνους και πνεύματα και, βέβαια, αριθμούς. Εμαθα με τη βοήθειά της να διαβάζω και να γράφω με την τεχνική των τυπογράφων, να συνθέτω λέξεις με τη μέθοδο των τυπογράφων: στοιχείο δίπλα σε στοιχείο, τόνοι, πνεύματα και σημεία στίξεως. Πολύ αργότερα μπήκε στη διδασκαλία στα σχολεία μας η ολιστική μέθοδος ανάγνωσης, να διαβάζει κανείς τη λέξη ολόκληρη και να προχωρεί στην ανάγνωση των στοιχείων της. Το μέγα, όμως, μάθημα σε κείνη την ειδυλλιακή με την τρομερή βουή των αεροπλάνων του εχθρού πάνω από τα κεφάλια μας και τους ήχους των κανονιοβολισμών από τα πλοία της παραλίας και, συχνά, το σύννεφο από καπνό που έφτανε στις στάνες μας, όταν καίγονταν σπίτια και αποθήκες με προϊόντα της τοπικής οικονομίας, το μάθημα ήταν το πού μπορεί να φτάσει το ανθρώπινο κτήνος και ως πού μπορεί να φτάσει η ανθρώπινη υπομονή.

Βλέπω τώρα τα καμένα χωριά και τις βομβαρδισμένες πόλεις της Ουκρανίας, τις ατελείωτες λιτανείες των προσφύγων, τα παγιδευμένα με νάρκες πτώματα, συχνά με ένα ποδήλατο πεσμένο δίπλα, τα αλαφιασμένα μάτια των μητέρων και τα έντρομα, έκπληκτα ματάκια των παιδιών και των μωρών στις αγκαλιές και μ’ έχει στοιχειώσει εκείνη η διαπίστωση του παππού Ηράκλειτου: «Πόλεμος πατήρ πάντων». Και βέβαια στην πανάρχαια γλώσσα μας η λέξη «πόλεμος» έχει τη ρίζα της στη λέξη «πόλις», άρα ο πόλεμος είναι η σύγκρουση των πόλων, των άκρων, των αντιθέσεων. Και βέβαια, όταν τα αντίθετα είναι έννοιες και αποτελούν απόψεις μιας μερίδας ανθρώπων, η σύγκρουση είναι ό, τι ονομάζουμε πολιτισμό, αφού και η λέξη «πόλις» και «πολιτισμός» από την ίδια ρίζα του πόλου προέρχονται. «Πόλις» σήμαινε το κέντρο, γύρω από το οποίο συνυπάρχουν και δρουν καιρικές συνθήκες και έργα, δράσεις φυσικές και ανθρώπινες.

Συχνά σκέφτεται κανείς, μήπως ό,τι λέμε πολιτισμό και ιστορία είναι μια μίμησις φύσεως. Στη φύση συχνά συγκρούονται φαινόμενα, συμβαίνουν καταστροφές, αλλάζει το τοπίο, αλλάζει ο καιρός, αλλάζει η συμπεριφορά της γης, της θάλασσας, του ουρανού, η αιθρία διαδέχεται την καταιγίδα, ο καύσωνας το ψύχος, ο σεισμός δημιουργεί νέες συνθήκες καλλιέργειας, η πλημμύρα εξαφανίζει κόπους αιώνων. Οντως ο πόλεμος είναι πατήρ πάντων.

Υπάρχει ένα έξοχο συμβάν που κάτεγραψε ο Πικάσο στα απομνημονεύματά του. Στην Κατοχή από τους Γερμανούς της Γαλλίας ο μεγάλος ζωγράφος που, για να αποφύγει τη δικτατορία του Φράνκο στην πατρίδα του, είχε καταφύγει στον γαλλικό Νότο (που θύμιζε την Ισπανία) βρέθηκε να υφίσταται και τα δεινά της καταπατημένης και κατά το ήμισυ συμβιβασμένης με το Γ’ Ράιχ Γερμανίας. Τον επισκέφτηκαν μια μέρα δυο – τρεις γερμανοί αξιωματικοί που σαφώς γνώριζαν και τον ζωγράφο και τα έργα του. Εξάλλου όλοι οι Γερμανοί αξιωματικοί ήταν εκπαιδευμένοι από τη Γερμανία που ανέτρεψε ο Χίτλερ. Καθώς, λοιπόν, ο ζωγράφος τους άνοιξε το σπίτι του, άρχισαν να περιδιαβάζουν στα έργα που κρέμονταν στους τοίχους. Κάποτε έφτασαν στο καβαλέτο του ζωγράφου που ήταν το προσχέδιο του αριστουργήματός του «Γκουέρνικα». Η Γκουέρνικα ήταν κωμόπολη της Ισπανίας που είχαν βομβαρδίσει οι Ναζί. Οταν οι επισκέπτες αξιωματικοί αντίκρυσαν τα βομβαρδισμένα ζώα, τα ανθρώπινα μέλη της φονικής επιδρομής, ρώτησαν τον Πικάσο: «Δικός σας είναι αυτός ο πίνακας;». «Οχι», απάντησε ο Πικάσο, «δικός σας»!

Ιδού ένα έξοχο παράδειγμα για να ορίσει κανένας την Τέχνη. Ενας δικός μας ποιητής έγραψε έξοχα: «Η ποίηση είναι η μετατροπή του τρόμου σε ρυθμό». Ο Δημήτρης Χριστοδούλου, φίλος ακριβός.

Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος μας χάρισε ένα γλωσσικό κατόρθωμα, την «Ιστορία» του Θουκυδίδη. Η «Σταύρωση» του Ελ Γκρέκο, αριστούργημα εικαστικής δεξιοτεχνίας, έκανε το μαρτύριο του Θεού αιώνιο τεκμήριο ομορφιάς και σοφίας. Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος έκανε τα τρομερά εμφύλια πάθη αυτού του τόπου μια δημιουργία υψίστης κριτικής των θεσμών, των ιδεών και των ψευδαισθήσεων δεκάδων χρόνων υστερικής ιστορίας. Ο Νικολάι Γκόγκολ έγραψε το αριστούργημά του «Ο Επιθεωρητής», που κάλλιστα θα μπορούσε να ονομάζεται Πούτιν.

Υπάρχουν πολλές Μεγάλες Παρασκευές στην Ιστορία του κόσμου, αλλά και αρκετές Αναστάσεις. Πότε το «Γλυκύ έαρ» δε θα αναφέρεται στο νεκρό Θεό, αλλά σε μια διαρκή ειρήνη δημιουργίας;