«Η τέχνη σχετίζεται με το έλλειμμα, όχι με το περίσσευμα»

Είχαμε συμφωνήσει να βρεθούμε το βράδυ του περασμένου Σαββάτου, μετά την παράσταση «Το σώσε», την κωμωδία του Μάικλ Φρέιν, που, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη, παίζεται εδώ και τρεις εβδομάδες στο Παλλάς. Εφτασα στο θέατρο στην αρχή της τρίτης πράξης (είχα δει την πρεμιέρα) και μετά δυσκολίας βρέθηκε μια θέση να καθίσω αφού εκείνο το βράδυ, για μία ακόμη φορά, η παράσταση ήταν sold out – που σημαίνει πάνω από 1.450 θεατές. Οταν βγήκαμε στην οδό Βουκουρεστίου, ήταν πια περασμένα μεσάνυχτα και κατευθυνθήκαμε προς τη στοά του City Link, μόλις λίγα βήματα πιο κάτω. Τα μαγαζιά της ήταν γεμάτα κόσμο και το πρώτο ανοιξιάτικο σαββατόβραδο της χρονιάς έδινε μια ψευδαίσθηση απόδρασης από το ζοφερό παρόν και το πρόσφατο, τραυματικό παρελθόν της απομόνωσης. «Τι κάνουμε; Προσποιούμαστε ότι είμαστε καλά» συμφωνήσαμε καθώς καθόμασταν σε ένα τραπέζι στον εξωτερικό χώρο.

Οταν πάτησα το record στο κινητό, ήταν εκείνος που υπέδειξε να κάνουμε ένα τσεκ μήπως και ο τριγύρω θόρυβος, οι φωνές, η μουσική επηρέαζαν τη μαγνητοφώνηση. Και καθώς διαπίστωσα ότι η εξαιρετική του άρθρωση εξασφάλιζε το αποτέλεσμα, ξεκινήσαμε να μιλάμε για τα «εφόδια» του καλού ηθοποιού, για τις δυσδιάκριτες διαφορές μεταξύ επαγγελματισμού, δεξιοτήτων και εντυπώσεων, για τις εύθραυστες ισορροπίες της τέχνης με την τεχνική. «Ο καλλιτέχνης δεν είναι ένας ανισόρροπος που δικαιολογεί την ύπαρξή του μέσω της ανισορροπίας του ή διεκδικεί να είναι άρρωστος ώστε να είναι δημιουργικός» λέει και τονίζει, όπως και αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της κουβέντας μας, ότι αυτό είναι η προσωπική του γνώμη, καμιά «αλήθεια». «Από την άλλη, ένας απολύτως ισορροπημένος και χωρίς πληγές άνθρωπος για ποιο λόγο να γίνει καλλιτέχνης; Η τέχνη σχετίζεται με το έλλειμμα, όχι με το περίσσευμα. Κάτι θέλεις να καλύψεις για να στραφείς σ’ αυτήν. Την ανισορροπία σου προσπαθείς να ισορροπήσεις, μια ρωγμή, ένα τραύμα να επουλώσεις, γι’ αυτό γίνεσαι καλλιτέχνης». Και την τέχνη πού τη συναντάς; Στη διαδρομή προς την επούλωση ή αφού έχει επουλωθεί το τραύμα; «Στη διαδρομή. Αλλωστε, το τραύμα δεν επουλώνεται. Κατανοείται, εξηγείται, περιγράφεται, τοποθετείται διαφορετικά, παύει να είναι απειλητικό, αλλά μένει πάντα εκεί… Κοίτα, αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος έχει τραύμα γίνεται καλλιτέχνης, διότι όλοι οι άνθρωποι έχουν τραύματα. Αλλά οι εννέα στους δέκα μέσα από την τέχνη έρχονται σε επαφή με το τραύμα τους. Είτε ως δημιουργοί είτε ως αποδέκτες».

Μα αυτό ακριβώς δεν είναι η αναγκαιότητα της τέχνης; Το ότι βοηθά τον άνθρωπο να φωτίσει με έναν άλλον τρόπο την ψυχή του; Λένε ότι αν έχεις διαβάσει τους αρχαίους τραγικούς, Σαίξπηρ, Ντοστογέφσκι και Τσέχοφ ξέρεις τα πάντα για τη ζωή… «Κι αν έχεις ακούσει και μπόλικα τραγούδια» προσθέτει. «Εμένα τουλάχιστον το τραγούδι, δηλαδή ο στίχος σε συνδυασμό με τη μελωδία, με φέρνει αντιμέτωπο με τον ψυχικό μου κόσμο και τα ελλείμματά του πιο ακαριαία από κάθε άλλη μορφή τέχνης. Σε τρία λεπτά μπορεί να με στείλει αδιάβαστο». Διευκρινίζει ότι μιλάει αποκλειστικά για ελληνικά τραγούδια. Του αρέσει μεν η σκληρή ροκ και το χέβι μέταλ «…γιατί μπορεί να με παρασύρει, να εξηγήσει τον θυμό μου και να εκφράσει άλλες σκοτεινές περιοχές μου, αλλά μόνο ο στίχος της γλώσσας μου μπορεί να με συνδέσει με αυτά που ζουν εντός μου και δύσκολα επισκέπτομαι. Ο Σαββόπουλος, δηλαδή, δεν με συγκινεί απλώς. Με διαλύει, παραδίνομαι». Επειδή ο Σαββόπουλος είναι και δικό μου «παραδίνομαι», αρχίζουμε να ανταλλάσσουμε στίχους του, να μιλάμε για τα πιο αγαπημένα μας τραγούδια του. Μου λέει ότι στο «Αμαντέους» που σκηνοθέτησε φέτος στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, προσπαθώντας να εξηγήσει στον Γιάννη Νιάρρο ότι ο Μότσαρτ δεν τρελαίνεται, σώζεται με το να πάει σε αυτήν την περιοχή του νου αφού πλέον έχουν χαθεί όλα, του υπέδειξε ότι στο «Μακρύ ζεϊμπέκικο για τον Νίκο» θα έβρισκε όλες τις απαντήσεις.

Μιλώντας όμως για τον Σαββόπουλο, η κουβέντα εύκολα μπορούσε να ξεστρατίσει κι έτσι επανέρχομαι με την κλασική ερώτηση. Τι τον οδήγησε, πριν ακόμη κλείσει τα 18, στη σχολή του Θεάτρου Τέχνης; «Είναι μια ερώτηση που, κάθε φορά, την απαντάω με καινούργια περιέργεια. Αλλα νόμιζα πριν από είκοσι χρόνια, άλλα έλεγα πριν από δέκα, άλλα θα απαντήσω τώρα. Πάντως, για να είμαι ειλικρινής, αποφάσισα να γίνω ηθοποιός διότι, αρχικά, μου φάνηκε κάτι εύκολο. Ημουν ένα παιδί που σιχαινόμουν το σχολείο, μου φαινόταν φριχτή η προοπτική να πάω στο Πανεπιστήμιο, μου άρεσε να διαβάζω μόνο ό,τι ήθελα εγώ, τίποτα επιβεβλημένο. Οταν συνάντησα λοιπόν το θέατρο, διαπίστωσα ότι είναι κάτι που το έκανα σχετικά εύκολα και, επίσης εύκολα, μου έλεγαν ότι το έκανα καλά».

Θυμάται τα χρόνια στη σχολή, με καθηγητές τον Κουγιουμτζή και τον Λαζάνη, και λέει ότι η πιο ουσιαστική, γι’ αυτόν, εκπαίδευση δεν ήταν αυτά καθαυτά τα μαθήματα αλλά η δυνατότητα που του δόθηκε, από την αρχή ακόμη, να ασχοληθεί με την «πράξη». «Οταν ήμουν στο πρώτο έτος, τον Φεβρουάριο του 1997, συμπληρώνονταν δέκα χρόνια από τον θάνατο του Κουν και το Θέατρο Τέχνης θα αναβίωνε την ιστορική παράσταση των “Ορνίθων”. Η υπεύθυνη της σχολής λοιπόν, η Γεωργία Σιδέρη – και θα την ευγνωμονώ πάντα γι’ αυτό -, έτσι όπως με έβλεπε… δαιμονισμένο, με έβαλε να δουλέψω στην παράσταση. Και με έστειλε (δεκαεπτάμισι χρονών εγώ τότε) να πάω στις αποθήκες της Τσαμαδού, να βρω στα κιβώτια τα κοστούμια του Τσαρούχη και μετά να φροντίσω τη συντήρησή τους ώστε να παραδοθούν για την παράσταση. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με την υποκριτική, όμως είναι μια εμπειρία που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Οπως και όταν βγάζαμε από τα κασόνια τις μάσκες των “Περσών” ή όταν έβαφα το σκηνικό για το “Μια συνάντηση κάπου αλλού”, το τελευταίο έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη, που ήταν και η πρώτη παράσταση όπου έπαιξα πρωταγωνιστικό ρόλο. Αυτά ήταν για μένα η “σχολή” μου. Αισθήσεις και αισθήματα».

Ας φανταστούμε λοιπόν έναν «Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο» που γεννιέται σε δέκα χρόνια από σήμερα. Και στα 18 του αναζητά τις συγκινήσεις του. Τι είναι αυτό από το δικό μας παρόν, που για εκείνον θα είναι παρελθόν, το οποίο θα τον συγκινήσει όπως τα κασόνια του Θεάτρου Τέχνης τον ίδιον; «Δύσκολη ερώτηση… Δεν έχει νόημα, νομίζω, να αναζητήσουμε τα σημαντικά της εποχής μας, τα σημαντικά γενικά. Το πραγματικά σημαντικό είναι αυτό που νιώθω εγώ για κάτι. Ας πούμε, για κάποιον άλλον, το κιβώτιο με τα κοστούμια του Τσαρούχη θα ήταν ένα σκονισμένο μπαούλο, με ψόφιες κατσαρίδες επάνω και κάτι ρούχα μέσα. Ετυχε σε εμένα να είχε ο πατέρας μου έναν δίσκο με τη μουσική του Χατζιδάκι για τους “Ορνιθες” του Μπεζάρ και επειδή μέσω του Χατζιδάκι έφτασα στον Κουν και όλο αυτό ήταν κομμάτι των δικών μου μύθων, συγκινήθηκα όταν το είδα “ζωντανό” μπροστά μου. Το ίδιο μου συνέβη κι όταν, στο τρίτο έτος της σχολής, έπαιξα με τον Λευτέρη Βογιατζή που ήταν, για μένα, ένας πιο σύγχρονος μύθος… Αυτό που θα ήθελα λοιπόν να συμβεί σε έναν 18άρη του μέλλοντος είναι να μπορεί να συνδεθεί και να συγκινηθεί με πράγματα περισσότερο ή λιγότερο σημαντικά που για εκείνον όμως θα έχουν σημασία. Κι έτσι θα γίνονται ακόμη πιο σημαντικά».

Μιλάμε για τα δικά του σημαντικά. Για παράδειγμα, το «θέμα», όπως λέει ο ίδιος, που έχει με τους αρχαιολογικούς χώρους. «Με συγκινούν, με ταράζουν. Με συνδέουν με ό,τι πιο κοντινό στη χρονομηχανή, τη μαγεία. Σκέφτομαι ότι εγώ τώρα πιάνω μια πέτρα που ένας άνθρωπος έχει σκαλίσει πριν από 2.500 χρόνια. Αυτός με συγκινεί. Ο άνθρωπος. Με τον οποίο μπορώ να “συνομιλήσω” αφού πιάνω το πράγμα που έφτιαξε. Θυμάμαι, όταν είχα πρωτοπάει στην Ολυμπία, άγγιζα τις πέτρες, ξάπλωνα επάνω τους και έκλαιγα σαν βλάκας». Μου λέει ότι κάτι ανάλογο μπορεί να του συμβεί και με μια παράσταση που θα δει, έναν άνθρωπο που θα συναντήσει. «Θυμάμαι τον Φέρτη, όταν έπαιξα μαζί του στην “Αλκηστη”, να κοιτάζει σαν περίεργο παιδί εμάς, τους νεότερους, και να μου λέει “δεν ξέρω τίποτα απ’ αυτά που κάνετε”. Εκλαιγα μόνος μου κι έλεγα “θα μπορέσω, όταν μεγαλώσω, να γίνω αυτό;”. Δηλαδή, να συνεχίσω να είμαι ένας περίεργος άνθρωπος που δεν ξέρει τίποτα και συγκινείται από το επόμενο; Οχι μόνο από το προηγούμενο, αλλά και από αυτό που έρχεται και δεν το καταλαβαίνει, θαυμάζει όμως τη λαχτάρα με την οποία κάνουν οι νεότεροι αυτό που έκανε, κάποτε, ο ίδιος».

Φάρσα και απελπισία

Μια παρέα, καθώς περνάει δίπλα από το τραπέζι μας, σταματά για να τον συγχαρεί. Εχουν μόλις δει «Το σώσε», αναφέρονται και στη συμμετοχή του στις «Αγριες μέλισσες». Δεν είναι αυτή η πρώτη φορά που ο Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος συναντά την κωμωδία του Φρέιν. Το 2008, στην παράσταση που είχε σκηνοθετήσει ο Αντώνης Καλογρίδης, έπαιζε τον ρόλο που στο «Σώσε» του Παλλάς έχει ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης. «Ο Φρέιν είναι τρομερός “μάστορας” κι αυτό το έργο έχει ένα πολύ ισχυρό “μοτέρ”. Είναι μεν μια κωμωδία, μια φάρσα, αλλά σε δεύτερο επίπεδο υπάρχει μια μεγάλη απελπισία. Η πρόβα και η θεατρική προετοιμασία είναι το πρόσχημα ώστε ο συγγραφέας να μιλήσει για τη δυσκολία της συνύπαρξης. Απλώς, στο θέατρο οι άνθρωποι ερχόμαστε πολύ κοντά και, σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, δημιουργούμε σχέσεις που άλλοι άνθρωποι, στους εργασιακούς τους χώρους, χρειάζονται χρόνια. Εμείς εύκολα γινόμαστε χάλια, εύκολα ερωτευόμαστε, εύκολα τσακωνόμαστε, εύκολα αγαπιόμαστε, εύκολα δημιουργούμε φιλίες που κρατάνε χρόνια ή τελειώνουν την επόμενη εβδομάδα. Ολα τα κάνουμε εύκολα. Οπότε είναι ο ιδανικός χώρος για να μιλήσεις για την τρέλα της συνύπαρξης, για τη δυσκολία των ανθρώπων να καταλάβουν και να σεβαστούν ο ένας τον άλλον, να έρθουν κοντά, να φτιάξουν κάτι όλοι μαζί. Και είναι πολύ συγκινητικός, στο “Σώσε”, ο τρόπος με τον οποίο προσπαθούν, με νύχια και με δόντια, να υπερασπιστούν κάτι στο οποίο δεν πιστεύουν. Και αν καταφέρνει αυτή η παράσταση να περάσει στον θεατή αυτήν τη συγχώρεση και την ανοχή στην ανθρώπινη απελπισία, στην καταδικασμένη να αποτύχει προσπάθειά του, είναι, θεωρώ, κάτι σημαντικό».

Η γενική αίσθηση που έχω ύστερα από μιάμιση ώρα συζήτησης (διότι δεν κάναμε μια τυπική συνέντευξη, αυτό άλλωστε ήθελε και ο ίδιος) με τον Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο είναι ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο που δεν του αρέσουν τα «μεγάλα λόγια». Ούτε πιστεύει ότι μέσω της τέχνης του θα «σώσει» τον κόσμο. «Αντε, καλέ. Εδώ δεν μπορώ να σώσω τον εαυτό μου. Μου πήρε χρόνια, μέσω της ψυχοθεραπείας, στην οποία χρωστάω πολλά, να τον αποδεχτώ. Ή, μάλλον, να διαχειριστώ το ότι δεν τον αποδέχομαι».

Φεύγοντας, και ενώ πια ήταν περασμένες δύο, ο πεζόδρομος της Βουκουρεστίου ήταν ακόμη γεμάτος κόσμο. Συμφωνήσαμε ότι είναι αυτές οι ώρες που η πόλη αντιστέκεται στην πραγματικότητα και για λίγο παραδίνεται στην ψευδαίσθηση.