Τα σύνορα της Ευρώπης

Σε ένα βιβλίο που είχε κυκλοφορήσει το 2006, ο πολιτικός επιστήμονας Γιαν Ζιελόνκα είχε περιγράψει την Ευρωπαϊκή Ενωση ως μια σύγχρονη αυτοκρατορία. Η χρήση του όρου «αυτοκρατορία» ίσως ξενίζει, καθώς φέρνει στον νου την έννοια του ιμπεριαλισμού. Για τον Ζιελόνκα, όμως, το βασικό χαρακτηριστικό της αυτοκρατορίας, που τη διαφοροποιεί από το κράτος ως μορφή πολιτικής οργάνωσης, είναι η απουσία σταθερών συνόρων. Οπως η περσική, η ρωμαϊκή και οι άλλες αυτοκρατορίες του παρελθόντος, η ΕΕ επεκτείνεται διαρκώς (μέσω της διεύρυνσής της) ενώ παράλληλα διατηρεί ένα πυκνό και διαφοροποιημένο πλέγμα δεσμών με τους εκάστοτε γείτονές της, από τη στενή σχέση με «σχεδόν μέλη» όπως η Ελβετία και η Νορβηγία (και πλέον και η Μεγάλη Βρετανία) στην ενταξιακή διαδικασία των κρατών των Βαλκανίων και τις συμφωνίες με μετα-σοβιετικές Δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης.

Αν όμως για τον Ζιελόνκα η λειτουργία της ΕΕ ως μια φιλελεύθερη αυτοκρατορία ήταν κάτι θετικό, για άλλους ήταν ακριβώς αυτός ο χαλαρός και μεταμοντέρνος χαρακτήρας της που δεν άφηνε την ΕΕ να λειτουργήσει ως γεωπολιτικός παίκτης. Μπορεί μια αυτοκρατορία να έχει ευελιξία κινήσεων στις σχέσεις της με άλλους δρώντες, μια οντότητα όμως της οποίας τα όρια μεταβάλλονται διαρκώς δεν μπορεί να αναπτύξει εκείνα τα στοιχεία που η Ιστορία δείχνει ότι προϋποθέτουν την εδαφικότητα του κυρίαρχου κράτους, είτε μιλάμε για κοινό στρατό είτε για μηχανισμούς οικονομικής αναδιανομής είτε για μαζικά αισθήματα ταύτισης και πατριωτισμού.

To ερώτημα όμως τώρα είναι αν ο πόλεμος στην Ουκρανία καταδεικνύει τα όρια και το τέλος της αυτοκρατορικής επέκτασης της ΕΕ. Στον Νότο, η Μεσόγειος λειτουργεί ως ένα υδάτινο τείχος απέναντι στη μετανάστευση από την Αφρική. Εχει γίνει επίσης σαφές ότι η Τουρκία, παρά το καθεστώς υποψήφιας χώρας, δεν θα γίνει ποτέ μέλος της ΕΕ. Τα Βαλκάνια μπορεί να μην είναι μέρος της ΕΕ, στην πράξη όμως έχουν ήδη απορροφηθεί από αυτήν. Αυτό που απέμενε ήταν η χάραξη ενός συνόρου στα ανατολικά.

Οι πρόσφατες (συμβολικές φυσικά) εκκλήσεις για να γίνει η Ουκρανία μέλος της ΕΕ, οι οποίες έχουν γίνει δεκτές θετικά σε αρκετά κράτη-μέλη σύμφωνα με δημοσκοπήσεις, δείχνουν ότι πλέον στη συνείδηση της πλειοψηφίας και των Ουκρανών και των πολιτών της ΕΕ η ιδέα της Ευρώπης περιλαμβάνει αυτή τη χώρα. Ο πόλεμος δηλαδή έχει ήδη «βάλει» υπό μια έννοια την Ουκρανία στην ΕΕ. Ή, για να το θέσουμε αντίθετα, η Ευρώπη θα σταματάει εκεί που θα ξεκινά η ρωσική κυριαρχία. Από την έκβαση του πολέμου και τα ρωσικά αιτήματα – αν αυτά δηλαδή θα περιλαμβάνουν μόνο τις ρωσόφωνες περιοχές της Ανατολικής και Νότιας Ουκρανίας ή και το Κίεβο – θα εξαρτηθεί τελικά αν τα σύνορα της Ευρώπης θα περιλαμβάνουν στην πράξη το μεγάλο μέρος της Ουκρανίας ή μόνο τον φιλευρωπαϊκό πυρήνα της στα δυτικά της χώρας.

Κάτι ανάλογο ισχύει και στη Λευκορωσία, όπου το αίτημα εκδημοκρατισμού και στροφής προς την Ευρώπη πλέον καταπιέζεται μόνο χάρη στη ρωσική στήριξη προς τον Λουκασένκο. Είτε με μια δημοκρατική ανατροπή του Λουκασένκο στο Μινσκ είτε με μια στρατιωτική διχοτόμηση από τη Ρωσία, και εδώ το ερώτημα σχετικά με το πού είναι τα όρια της Ευρώπης έχει ήδη απαντηθεί χάρη στη ρωσική επεκτατικότητα και την αντίσταση προς αυτή από τον λαό της Λευκορωσίας.

Γράφτηκε πρόσφατα ότι η μεγαλύτερη αποτυχία του Πούτιν στην Ουκρανία είναι ότι με την εισβολή εκεί καταστράφηκε ένα κράτος αλλά γεννήθηκε ένα έθνος. Η σημαντικότερη επίπτωση του πολέμου όμως ίσως είναι ότι το ακριβώς αντίθετο θα συμβεί στην ΕΕ. Αν είναι ακόμα νωρίς να μιλάμε για ένα ευρωπαϊκό έθνος, η ΕΕ φαίνεται ότι αποκτά πια το απαραίτητο συστατικό ενός κράτους: μια ξεκάθαρη συνείδηση των συνόρων και της έκτασής της.

Ο δρ Αγγελος Χρυσόγελος είναι επίκουρος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο London Metropolitan University