Το σκαμπίλι

^«Δεν έχω κανέναν γιο ονόματι Ιάκωβο». «Δεν κρατάτε αιχμάλωτο μονάχα τον γιο μου Ιάκωβο, αλλά εκατομμύρια γιους μου». «Δεν μπορώ να ανταλλάξω έναν στρατηγό με έναν στρατιώτη»… Οποια εκδοχή απάντησης και αν αποδεχτούμε (όλες λίγο πολύ εξυπηρετούν προπαγανδιστικές σκοπιμότητες) καταλήγουμε στον ίδιο παρονομαστή: όταν οι Γερμανοί πρότειναν στον Ιωσήφ Στάλιν να ανταλλάξει τον πρωτότοκο γιο του Ιάκωβο που είχαν αιχμαλωτίσει με έναν ανώτερο δικό τους αξιωματικό, ο Στάλιν αρνήθηκε ακόμη και να το συζητήσει. Ο Ιάκωβος παρέμεινε κρατούμενος σε στρατόπεδο συγκέντρωσης και το 1943, είτε μέσα στην απόγνωσή του είτε στην απόπειρά του να αποδράσει, έπεσε πάνω στα ηλεκτροφόρα συρματοπλέγματα του στρατοπέδου και πέθανε ακαριαία. Πολλούς από τους υπόλοιπους, τους «εκατομμύρια γιους» του Στάλιν, ανέμενε εξίσου θλιβερή, αν όχι θλιβερότερη μοίρα. Οι περισσότεροι από όσους επέζησαν του πολέμου κι επέστρεψαν στη Σοβιετική Ενωση αντιμετώπισαν στρατοδικεία, πολύχρονη εκτόπιση σε γκούλαγκ ή εκτελεστικά αποσπάσματα. Ο Στάλιν θεωρούσε εξ ορισμού προδότες όσους πιάνονταν αιχμάλωτοι. Οφείλουμε να του αναγνωρίσουμε, ωστόσο, ότι από αυτόν τον ανελέητο κανόνα δεν επεφύλασσε εξαίρεση ούτε για τα βιολογικά του τέκνα.

Η Ρεγγίνα, η θετή μου μητέρα, δασκάλα στο 26^ο δημόσιο δημοτικό σχολείο της Κυψέλης, επί της Φωκίωνος Νέγρη, δεν είχε την παραμικρή ομοιότητα με τον Στάλιν, ούτε φυσιογνωμικά ούτε ιδιοσυγκρασιακά: μελίρρυτη, ευτραφής, με δύο υπέροχα γαλάζια μάτια – στα νιάτα της, στην Κατοχή, την περνούσαν για Γερμανίδα -, ήταν ιδιαίτερα αγαπητή στους μαθητές της και, παρά το μόνιμο χαμόγελό της και την ιώβειο υπομονή της, σύμφωνα με τα ήθη εκείνης της εποχής (δεν είχε κλείσει ούτε δεκαετία από τότε που είχε γυριστεί το «Ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο»), έριχνε κι εκείνη κάπου κάπου κανένα σκαμπίλι. Μολαταύτα, όμοια με τον Στάλιν, μοιραζόταν ανάλογη αίσθηση δικαίου: δεν της περνούσε από το μυαλό να σκαμπιλίσει ένα μαθητή, εάν δεν ήταν σε θέση να σκαμπιλίσει και τον γιο της. Θα θυμάμαι πάντα το ηχηρό σκαμπίλι που μου άστραψε, στο προαύλιο του σχολείου, εν ώρα διαλείμματος και σε κοινή θέα. Δεν πρόκειται να ξεχάσω επίσης το μείγμα ντροπής και αδικίας που με κατέκλυσε: ντροπή διότι όλοι γνώριζαν πως είμαι «το παιδί» της· αδικία διότι εγώ ο ίδιος είχα ασκήσει τρομοκρατία στην τάξη προκειμένου να μην κάνουν φασαρία τα άλλα παιδιά όταν δίδασκε η «μαμά» μου. Η Ρεγγίνα δεν σκάμπαζε από τέτοια. Dura lex sed lex. Σκληρός νόμος, αλλά νόμος.

Δεν είχε κρυώσει ακόμη το μάγουλο του Κρις Ροκ από το σκαμπίλι του Γουίλ Σμιθ (όχι ακριβώς σκαμπίλι· κάτι ανάμεσα σε γροθιά και χτύπημα καράτε) ενόσω τα social media σε όλον τον κόσμο άρχισαν να παίρνουν φωτιά. Οι επικριτές του Σμιθ σημείωσαν δυσοίωνα τι κόσμος θα μας ξημερώσει, εάν ο καθένας που για οιονδήποτε λόγο αισθάνεται ότι «προσβάλλεται» ή «αδικείται», περάσει αύριο στην αυτοδικία· δείχνουν να λησμονούν πως όσοι συνήθως αυτοδικούν, δεν περιμένουν να μιμηθούν κάποιο «πρότυπο» ή να πάρουν κάποια «άδεια». Δεν ήταν λίγοι κι εκείνοι, στον τόπο μας, που συνέκριναν το σκαμπίλι του Γουίλ Σμιθ με το σκαμπίλι της Αναστασίας Αθήνη-Τσούνη στη Δήμητρα Λιάνη προ εικοσιπενταετίας. Ατυχέστατη σύγκριση, κατά την ταπεινή μου γνώμη. Η Αθήνη-Τσούνη, με το προσχεδιασμένο θρασύδειλο χαστούκι της, διεκδίκησε (και, φευ, κέρδισε) τα γουορχολικά «δεκαπέντε λεπτά επωνυμίας», τη στιγμή που ο παγκοσμίως πασίγνωστος ηθοποιός, αντιδρώντας αυθόρμητα, μονάχα να… χάσει μπορούσε. Ο αφροαμερικάνος αστέρας  ένιωσε να τον πνίγει η οργή με το κρύο αστείο του παρουσιαστή για την αλωπεκίαση της συζύγου του. Respect, Will Smith. Τίποτε λιγότερο.