Αύγουστος Στρίντμπεργκ (Β΄)

Το 1988 ο πάντα ενημερωμένος στη διεθνή δραματουργία Σπύρος Ευαγγελάτος σκηνοθετεί στο Αμφι-Θέατρο το έργο του Στρίντμπεργκ «Εγκλήματα και εγκλήματα», που σπάνια ανεβάζεται και στην Ευρώπη. Βασικοί πρωταγωνιστές, η Λήδα Τασοπούλου και ο Νίκος Χαραλάμπους. Το έργο αυτό το σκηνοθέτησαν και δύο κολοσσοί της σκηνοθεσίας του παγκόσμιου θεάτρου: ο Μαξ Ράινχαρτ και ο Αντρέι Βάιντα.

Εγραφα τότε γι’ αυτό το έξοχο κείμενο που ευτύχησε και στην Ελλάδα ερμηνευτικά, έχοντας τίτλο της κριτικής μου: «Επιθυμία και ενοχή»: «Γραμμένο το 1899 το ιδιοφυές αυτό έργο ανοίγει τη μετανατουραλιστική περίοδο του Στρίντμπεργκ, την περίοδο που λιγοστεύει το φως και κυριαρχεί το πηχτό σκοτάδι. Παρόλ’ αυτά αυλακώνεται το σκότος από ριπές φωτός κατακαίοντος. Αφήνοντας πίσω του ο Στρίντμπεργκ την καταγραφή, αλλά με το κέρδος της καταγραφικής μεθόδου, βυθίζεται στα έγκατα της ανθρώπινης κατάστασης, μελετά την αγωνία της υπάρξεως και την ύπαρξη ως αγωνία. Μαθητεύει στη σχολή του Σαρκό, διεισδύει στα μυστήρια του υπνωτισμού, μυείται στον καβαλισμό, δοκιμάζει να επηρεάσει τα μαγνητικά πεδία. Μελετά την υστερία στα σεμινάρια του Σαρκό και, πριν από τον Φρόυντ, ψυχανεμίζεται τη συμβολική των ονείρων, τα παιδικά τραύματα και την καθοριστική θέλη του φύλου, άρρενος και θήλεος, μέσα στις καταθέσεις του υποσυνειδήτου, ως μοχλών της μνήμης και του απροσδιόριστου αιτίου.

Ο ΚΙΡΚΕΡΓΚΟΡΝΤ. Είναι εμφανής η επιρροή που ασκεί πάνω στη φιλοσοφία της ζωής του Στρίντμπεργκ η βασική, θεμελιώδης έννοια του μεγάλου δανού φιλοσόφου Κίρκεργκορντ, η επανάληψη. Ο Κίρκεργκορντ είναι μια αιρετική φωνή αγωνίας μέσα στην απολιθωμένη προτεσταντική ηθική. Τη θέση της χάριτος και του θεϊκού προορισμού παίρνει η αγωνία της υπάρξεως, κυριολεκτικά το αγχώδες κυνήγι διά της αναμνήσεως της μελλοντικής σωτηρίας. Η επανάληψη του δανού φιλοσόφου είναι μια ανάστροφη πλατωνική ανάμνηση. Οχι μια επιστροφή προς το παρελθόν της ψυχής, αλλά η επιστροφή στο μέλλον. Ετσι, μ’ αυτό το θεολογικά εμπύρετο υλικό ο Στρίντμπεργκ διερευνά τη νόσο της υπάρξεως, την ενοχή. Με τη μέθοδο του Κίρκεργκορντ υπερβαίνει την αλαζονεία του θετικισμού και δίνει την απάντησή του στον ορθολογισμό και την καθηκοντολογία του Ιψεν. Οι εριστικοί ήρωες του Ιψεν, οι κοινωνικοί του αιρεσιάρχες, φαίνονται μπροστά στους αναρχικούς, ανισόρροπους, απροσδιόριστους, αβέβαιους, μετέωρους, υστερικούς ήρωες του Στρίντμπεργκ καλλίφωνα παιδάκια χορωδίας. Ο Ιψεν είναι ένας γεωμέτρης, ένας καρτεσιανός, μανιακός της προόδου. Ο Στρίντμπεργκ κοιτάζει λίγο πιο πάνω από τη βεβαιότητα, το σημείο φυγής του τείνει προς το άπειρο, εκεί άλλοτε συναντά τον Θεό, άλλοτε το μηδέν και άλλοτε τον Θεό ως μηδέν, τούτο το τελευταίο συνηθέστερα. Το αντικαρτεσιανό “πιστεύω” του Στρίντμπεργκ είναι: “Βασανίζομαι, υποφέρω, αμφιβάλλω, άρα υπάρχω”.

Από την άλλη μεριά ο Στρίντμπεργκ είναι συνεπαρμένος από τη μεγάλη ευρωπαϊκή ανακάλυψη του Μπωντλαίρ, του Εντγκαρ Αλαν Πόε. Η γοητεία του φανταστικού, ο έρωτας για το μακάβριο, η μέθη για τα εκτοπλάσματα όποιας υφής, η μελέτη του θανάτου, η έφεση για το απόλυτο, το σκοτεινό και το αφύσικο τον διεγείρουν. Η βασκανία, η μαγγανεία, η μαγεία, η αλχημεία, το παράλογο, το παράδοξο, το στρεβλό τον ερεθίζουν. Αλλά όλα αυτά στο βάθος είναι οι γέφυρες, οι λέμβοι, τα ικριώματα για να περάσει στην απέναντι όχθη και να συμφιλιωθεί με το άφατο, με την ανεξιχνίαστη πλευρά της υπάρξεως. Γι’ αυτό όλα τα πρόσωπα του Στρίντμπεργκ δένονται μεταξύ τους με ορατούς ή αόρατους δεσμούς αίματος, ενέχονται μέσα σε έναν μοιραίο ιστό με την αλυσίδα του κοινού αμαρτήματος. Επικοινωνούν μέσα από τον φορτισμένο λόγο της ζωής και του θανάτου, με την ευχή και την κατάρα, με τον όρκο, την υπόσχεση ή τη μνήμη. Γύρω από τα πρόσωπα των έργων του, κι αυτό είναι σχεδόν κωδικό στα “Εγκλήματα και εγκλήματα”, η ενοχή είναι ένα μαγνητικό ρευστό που συνέχει τα πάντα. Πολύ πριν από τον Κάφκα, ο Στρίντμπεργκ γράφει την υπαρξιακή αγωνία του ενόχου που φέρει το στίγμα από τη γέννησή του. Ο άνθρωπος είναι η πτώση του, ο κόσμος είναι ένας λειμώνας κλαυθμών, είναι ανέστιος και προδομένος, ριγμένος σε έναν άδειο κόσμο, υπόδικος σε μια δίκη που η απόφαση προηγείται της μηνύσεως και η τιμωρία έχει απαγγελθεί πριν τελεστεί το αδίκημα.

ΚΟΛΑΣΜΕΝΟΣ ΔΕΣΜΟΣ. Στα “Εγκλήματα και εγκλήματα” ο ποιητής – συγγραφέας, μέσα από μια παραληρηματική γραφή, χωρίς μέτρο, χωρίς σχέδιο, με συγγραφικές άδειες που δανείζεται από την κλινική ψυχολογία, με άλματα που νομιμοποιούνται μόνο από τους νόμους των συνειρμών και τη λογική των ονείρων, με εικόνες που υλοποιούν τη συνεχή ροή της συνείδησης στον εφιάλτη, παρακολουθεί τον κολασμένο δεσμό πέντε ανθρώπων, δύο ζευγών και ενός παιδιού – κυρίως, όμως, αποκαλύπτει ολόγυμνη την ψυχή ενός άνδρα που διψάει να βρει τον εαυτό του μέσα από την επιβολή του πάνω στους άλλους. Η μοιραία, όσο και τυχαία, συνάντησή του με μια γυναίκα χωρίς συνείδηση, δηλαδή μια γυναίκα χωρίς μνήμη, ένα υπαρξιακό παράθυρο, είναι το αίτιο που τον οδηγεί στον έσχατο κυνισμό και από κει στο μεγάλο δίλημμα της μετάνοιας. Ο Κίρκεργκορντ διαλύει τον αρραβώνα του με τη μνηστή του για να θυσιάσει, όπως ο Αβραάμ τον Ισαάκ, ό,τι πολυτιμότερο είχε. Ετσι ο ήρωας του έργου του Στρίντμπεργκ εύχεται να πεθάνει το παιδί του, που υπεραγαπά, για να προσφέρει το θάνατό του δώρο στον έρωτά του. Η διαφορά εδώ είναι πως και η θυσία συντελείται (δεν υπάρχει υποκατάστατο) και η ένωση με τον έρωτα δεν ευοδούται. Η θυσία έγινε έγκλημα, και μάλιστα εν διανοία, και η πρόθεση απερρίφθη. Στην υπέρβαση του φιλοσόφου ο δραματουργός έδειξε πως η αιωνιότητα ως επανάληψη είναι θάνατος. Ο κύκλος είναι: επιθυμία, ενοχή, μετάνοια, πίστη, τέχνη – χωρίς αρχή και τέλος. Με όσα προηγήθηκαν δεν πρέπει να νομισθεί πως το έργο του Στρίντμπεργκ είναι φορτωμένο ιδέες και φιλοσοφικές αναζητήσεις. Είναι ένας άθλος δραματουργικός, αφού μέσα από αναγνωρίσιμες συγκρούσεις, μέσα από ένα μύθο πάθους, μια έκρηξη ερωτισμού, φωτίστηκε η κατάσταση του ανθρώπου με εργαλεία καθαρά θεατρικά. Το έργο είναι γραμμένο με οίστρο, με ποιητική τρέλα, με καλπάζουσα έμπνευση. Είναι ένα αριστούργημα εξπρεσσιονιστικής γραφής».