Ο πρώτος πόλεμος με… όπλο και {LF}τα social media

Η φωτογραφία έκανε τον γύρο του κόσμου: μια νεαρή γυναίκα σε προχωρημένη εγκυμοσύνη, με αίματα στο πρόσωπο, κατεβαίνει από τη σκάλα νοσοκομείου στη Μαριούπολη για να γλιτώσει από τους ρωσικούς βομβαρδισμούς. Η απάντηση της άλλης πλευράς ήρθε μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: «Η κοπέλα είναι ηθοποιός, δεν είναι πραγματικά έγκυος». Η ρωσική «αποκάλυψη» έγινε viral στους χρήστες του Διαδικτύου, μόνο για να διαψευστεί για άλλη μια φορά – η κοπέλα και έγκυος ήταν και το νοσοκομείο βομβαρδίστηκε κανονικά. Την αλήθεια, όμως, δεν την έμαθαν όλοι. Πολλοί εκ των πολιτών που έχουν ταχθεί με την πλευρά της Ρωσίας ή επιδεικνύουν μια στάση «ουδετερότητας» πιστεύουν ακόμα πως η (πολύ αληθινή) φωτογραφία είναι προϊόν ουκρανικής προπαγάνδας.

Ο πόλεμος που διεξάγεται στην Ουκρανία το τελευταίο εικοσαήμερο είναι ο πρώτος δυτικός πόλεμος της εποχής των μέσων κοινωνικής δικτύωσης – σε αντιστοιχία, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν εκείνος που έδωσε αξία στο φωτορεπορτάζ και ο πόλεμος του Βιετνάμ εκείνος που μεταδόθηκε για πρώτη φορά τηλεοπτικά. Η επικοινωνία του, άρα, είναι διαφορετική – γι’ αυτόν τον λόγο επιστρατεύτηκαν οι παλιοί, αναλογικοί μηχανισμοί πληροφόρησης: η Διεθνής Υπηρεσία του BBC ενεργοποίησε και πάλι, για πρώτη φορά από το 2013 που σίγησαν, τα βραχέα της κύματα. «Συχνά λέγεται ότι η αλήθεια είναι η πρώτη απώλεια του πολέμου», δήλωσε στους «New York Times» ο διευθυντής του BBC, Τιμ Ντέιβι. «Σε μια σύγκρουση όπου η παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα είναι διάχυτες, υπάρχει σαφής ανάγκη για τεκμηριωμένες και ανεξάρτητες ειδήσεις που θα μπορούν να εμπιστευτούν οι άνθρωποι», είπε, εξηγώντας την απόφαση του δικτύου. Ενας από τους λόγους της διάχυτης προπαγάνδας είναι και τα social media.

ΟΙ ΔΥΟ ΟΨΕΙΣ. Η αδιαμεσολάβητη επικοινωνία που προσφέρουν έχει δύο όψεις: από τη μία δίνουν φωνή στους ανθρώπους που δεν έχουν, τη στιγμή που τη χρειάζονται. Η ουκρανική πλευρά έχει επιλέξει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να ενημερώνει ακόμα και επισήμως – είτε με ένα βίντεο του Βολοντίμιρ Ζελένσκι είτε με ένα τουίτ του υπουργείου Αμυνας. Οι ουκρανοί στρατιώτες χρησιμοποιούν το Instagram, το TikTok και το Twitter για να καταγράψουν την προσωπική τους ιστορία, από το μέτωπο. Δεν είναι πάντα ιστορίες αφύπνισης για το Ουκρανικό, αλλά ανθρώπινες ιστορίες που δείχνουν με τον δικό τους τρόπο τη φρίκη του πολέμου: στρατιώτες που χορεύουν Νιρβάνα λίγο πριν αποκρούσουν μια επίθεση, γάτες που ταξιδεύουν στα πολωνοουκρανικά σύνορα μαζί με τους ιδιοκτήτες τους για να γλιτώσουν ή ακόμα και πρόσφυγας που δείχνει τα ρούχα που της έλαχαν στην ανθρωπιστική βοήθεια. Από την άλλη, τα ίδια κανάλια επικοινωνίας δημιουργούν ένα στρώμα ανεπιβεβαίωτης πληροφόρησης που επιτρέπει στην κάθε πλευρά να μεταδώσει την αλήθεια που θέλει – και αυτό φαίνεται περισσότερο αυτή την περίοδο από την πλευρά της Ρωσίας, που διαψεύδει τα χτυπήματα σε αμάχους τη στιγμή που αυτά επιβεβαιώνονται. Γνωστοί ινφλουένσερ από τη Ρωσία, που μέχρι τώρα διαφήμιζαν τη ζωή στη Μόσχα ή διάφορες εταιρείες, μιλούσαν τις πρώτες μέρες για τη «γενοκτονία του Ντονμπάς», δικαιολογώντας τη ρωσική εισβολή. Με τις απαγορεύσεις που τέθηκαν σε ισχύ, αυτό πλέον μπορούν να το κάνουν μόνο μέσα από τα κανάλια του Telegram, της μοναδικής εφαρμογής τέτοιου είδους που λειτουργεί ακόμα στη Ρωσία.

ΧΑΜΕΝΗ Η ΡΩΣΙΑ. Στον πόλεμο της digital επικοινωνίας, βέβαια, η Μόσχα έχει χάσει – το προσωπικό προφίλ του Ζελένσκι στο Twitter έχει φτάσει πάνω από 5 εκατομμύρια ακόλουθους από όλον τον κόσμο μέσα σε λίγες μέρες. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως δεν παρεμβαίνει στον δημόσιο διάλογο που γίνεται στη Δύση. Με τον τρόπο που γνωρίζουμε πλέον από την υπόθεση της Cambridge Analytica, όπως συνέβη τόσο στο Brexit όσο και στις εκλογές των ΗΠΑ, τα social media μπορούν να γίνουν εργαλείο προπαγάνδας ακόμα κι αν (με τις σημερινές δικλίδες ασφαλείας) δεν κερδίζουν την κοινή γνώμη. Ο αλγόριθμος, που τόσο έχει συζητηθεί, δημιουργεί ομάδες-φούσκες από ανθρώπους που ακολουθούν ο ένας τον άλλο, γίνονται φίλοι, ασχολούνται με τα ίδια θέματα, έχουν παρόμοιες απόψεις – ενίοτε έχουν το ίδιο φύλο, φορούν το ίδιο νούμερο ή ψηφίζουν το ίδιο κόμμα. Με αυτόν τον τρόπο, στον πόλεμο που εκτυλίσσεται, η μια πλευρά σπάνια μοιράζεται τον χώρο της με την άλλη: οι φίλα προσκείμενοι στη Ρωσία ή οι ουδέτεροι μένουν στη δική τους φούσκα, κάνοντας και περισσότερο θόρυβο, ενώ αντίστοιχα οι υποστηρικτές της Ουκρανίας εκφράζουν την αλληλεγγύη τους σε έναν κύκλο φίλων ή ακολούθων που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο θρέφουν τα ίδια αισθήματα με εκείνους. Συζήτηση σπανίως γίνεται – και όταν αυτό συμβαίνει, καταλήγει σε διαγραφές ή σε προτροπές διαγραφής, ώστε να μη χρειάζεται να συναναστρέφεται πια ο ένας τον άλλο.