NON PAPER

Ποιους ενώνει η Τέχνη;

Το διαβάζουμε και το ακούμε σε όλα τα μανιφέστα και τα τσιτάτα διαμαρτυρίας για την αναστολή των παραστάσεων κρατικών ρωσικών πολιτιστικών φορέων στην Ελλάδα. Η οποία, βεβαίως, ήταν στο γράμμα και το πνεύμα μίας παγκόσμιας κίνησης αποκλεισμού όχι μόνο καλλιτεχνικών παραγωγών από τη Ρωσία αλλά και ρώσων καλλιτεχνών οι οποίοι είτε υποστηρίζουν τον Πούτιν είτε δεν τον αποκηρύσσουν επίσημα. Τι λένε λοιπόν οι δικοί μας που αντιτίθενται σε αυτήν την κίνηση; (Τι λένε, δηλαδή, οι «αντιμενδωνικοί» διότι περί μασίφ και στείρου «αντιμενδωνισμού» πρόκειται και όλα τα άλλα είναι προφάσεις εν αμαρτίαις). Σηκώνουν την παντιέρα του αγνού φιλότεχνου, βροντοφωνάζουν ότι η Τέχνη ενώνει και ολοφύρονται διότι κουβαλάνε αυτό το βαρύ στερητικό τραύμα που προκάλεσε η ακύρωση της μετάδοσης παράστασης των Μπολσόι, άσε που έχουν τώρα να διαχειριστούν και την ακύρωση του ρεσιτάλ Σοκολόφ.

Αλήθεια τώρα; Η Τέχνη ενώνει; Ποιους και πώς ακριβώς ενώνει η Τέχνη; Χτυπάει πόρτες ανεξαιρέτως και λέει «Γεια σας, είμαι η Τέχνη και βρίσκομαι εδώ για να σας ενώσω;». Διότι, αν το δούμε έτσι, η Τέχνη και η μουσική του Βάγκνερ ένωνε και τους ναζί του Τρίτου Ράιχ που, μετά τις θηριωδίες τους, εκστασιάζονταν στα κοντσέρτα του γερμανού μουσουργού. Τα πλάνα της Ρίφενσταλ «ένωσαν» τον μεγαλοϊδεατισμό του Χίτλερ με τον κινηματογράφο και τα κτίρια του Σπέερ τον αυτοκρατορισμό του δικτάτορα με την αρχιτεκτονική.

Η άποψη ότι η Τέχνη και, γενικότερα, η καλλιέργεια και η μόρφωση, «απελευθερώνουν» το πνεύμα, καλλιεργούν την ευψυχία, κάνουν τον άνθρωπο καλύτερο, πιο δημοκρατικό, πιο ανοιχτόμυαλο είναι, απλώς, λανθασμένη – όταν δεν είναι ύποπτη και δεν διακινείται στο πλαίσιο της εντεταλμένης υπηρεσίας. Γι’ αυτό και είχα τις ενστάσεις μου όταν πρωτοείδα την εξαιρετική κατά τα άλλα ταινία «Σφραγισμένα χείλη» (πρωτότυπος αγγλικός τίτλος «The Reader») που βασίζεται στο μυθιστόρημα του Μπέρνχαρτ Σλινκ «Διαβάζοντας τη Χάνα». Μία παράμετρός της είναι η σύνδεση του εκφασισμού με την αμορφωσιά και τον αναλφαβητισμό. Εκτός του ότι είναι κάπως ρατσιστικό (Τι μας λέει δηλαδή; Οτι όποιος δεν είχε τη δυνατότητα να μορφωθεί είναι πιο εύκολο να γίνει φασίστας;) είναι και λάθος. Για παράδειγμα, ο Γκέμπελς ήταν εξαιρετικά καλλιεργημένο άτομο, μια μεγάλη πνευματική προσωπικότητα της εποχής του. Και ακριβώς η μόρφωσή του και η αγάπη του για την Τέχνη τον έκαναν να ανελιχθεί σε μέγα θεωρητικό του φασισμού.

Ζήτημα ευψυχίας

Δεν είναι λοιπόν η σχέση μας με την Τέχνη αλλά η ευψυχία μας που κάνει καλύτερους, πιο δίκαιους ή πιο ελεύθερους ανθρώπους. Καλλιτέχνης είναι μία από τις κορυφαίες μπαλαρίνες των Μπολσόι, η Ολγα Σμιρνόβα που δήλωσε ότι ντρέπεται για τη Ρωσία και κατέφυγε στην Ολλανδία. Καλλιτέχνης και ο Εμίρ Κουστουρίτσα που αποδέχθηκε την πρόταση του ρώσου υπουργού Αμυνας για τη διευθυντική θέση του Κεντρικού Ακαδημαϊκού Θεάτρου του Ρωσικού Στρατού (και γι’ αυτό τον λόγο το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Πράγας του αφαίρεσε το βραβείο Cristian – και πολύ καλά έκανε). Καλλιτέχνις είναι η Ελενα Κοβάλσκαγια, διευθύντρια του Εθνικού Θεάτρου της Μόσχας, που παραιτήθηκε από τη θέση της την πρώτη μέρα της εισβολής στην Ουκρανία. Καλλιτέχνης και ο ρώσος πιανίστας Μπόρις Μπερεζόφκι που αναρωτιέται γιατί οι Ρώσοι δεν κόβουν το ηλεκτρικό ρεύμα στους Ουκρανούς ώστε να ξεμπερδεύουν γρηγορότερα μαζί τους.

Η Τέχνη, ναι, ενώνει αλλά σε καιρό ειρήνης. Οταν μπορεί και λειτουργεί ως αυτοσκοπός. Σε καιρούς πολέμου, όταν, δηλαδή, χρησιμοποιείται και ως μέσον, ενώνει μόνο τους όμοιους μεταξύ τους. Και βοηθά να διακρίνουμε με ποιους θα πάμε και ποιους θα αφήσουμε.