Το σύνδρομο του Ιkea και το τέλος μιας εποχής

Η Σβετλάνα Σαποβάλιαντς θυμάται καθαρά την πρώτη της επίσκεψη στο πρώτο κατάστημα Ikea που άνοιξε στη Ρωσία, το 2000. Ηταν 25 χρόνων, όπως και ο σύζυγός της, ζούσαν σε ένα «φριχτό» διαμέρισμα στη Μόσχα και ξόδεψε 4.000 ρούβλια – «κάτι σαν το ένα τρίτο του μισθού μου» – αγοράζοντας διάφορα μικροπράγματα. Αργότερα, όταν το ζευγάρι κατάφερε να αγοράσει δικό του σπίτι, το επίπλωσαν εξ ολοκλήρου με έπιπλα Ikea, σε ένα στυλ το οποίο η ίδια περιγράφει ως «Μόσχα – Παρίσι – Νέα Υόρκη». «Ερχονταν φίλοι και έλεγαν “ουάου!”», θυμάται. Η 47χρονη, πλέον, σύμβουλος επιχειρήσεων ζει ακόμα στη Μόσχα και επέστρεψε την περασμένη εβδομάδα στο Ikea – για να το αποχαιρετήσει.

Με το που ανακοίνωσε η σουηδική εταιρεία ότι κλείνει τα καταστήματά της στη Ρωσία λόγω της εισβολής στην Ουκρανία, η Σαποβάλιαντς και ο σύζυγός της μπήκαν αμέσως στο αυτοκίνητό τους. Φτάνοντας, βρήκαν έναν υπάλληλο με μεγάφωνο να λέει στο συγκεντρωμένο πλήθος ότι το κατάστημα είχε ήδη κλείσει. «Γελούσαμε για να μην πάθουμε κατάθλιψη», λέει στους «Financial Times». Οπως ακριβώς, σημειώνει, οι 30.000 άνθρωποι που μαζεύτηκαν το 1990 έξω από το πρώτο McDonald’s στην Πλατεία Πούσκιν συμβόλιζαν την έναρξη κάτι καινούργιου στη Ρωσία στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου, έτσι και τα μεγάλα πλήθη που έκαναν την προηγούμενη εβδομάδα μια τελευταία επίσκεψη στα καταστήματα Ikea «σηματοδοτούν το τέλος μιας εποχής».

Τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, οι πολυεθνικές επιχειρήσεις διαδραμάτιζαν υπερμεγέθη ρόλο στη ρωσική πολιτική, κομίζοντας μια μερίδα κοσμοπολιτισμού σε μια μεσαία τάξη μεγαλωμένη μέσα στη μουντάδα της σοβιετικής περιόδου. Μέσα στις τρεις τελευταίες εβδομάδες, ωστόσο, και σύμφωνα με τη Σχολή Διοίκησης του Γέιλ, περισσότερες από 300 ξένες επιχειρήσεις έχουν ανακοινώσει την αποχώρησή τους από τη Ρωσία σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την εισβολή στην Ουκρανία – έστω και αν κάποιες, όπως το Ikea, έχουν προς το παρόν απλώς αναστείλει τη λειτουργία τους. Η πρόσβαση σε ξένα καταναλωτικά προϊόντα – και τον τρόπο ζωής που συμβολίζουν – υπήρξε σημαντικό κομμάτι της πολιτικής συμφωνίας ανάμεσα στην κυβέρνηση και τη ρωσική μεσαία τάξη μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Το ερώτημα είναι αν αυτή η αποχώρηση των δυτικών εταιρειών θα τροφοδοτήσει εναντίωση στο καθεστώς Πούτιν και τον πόλεμο ή απλώς θα βαθύνει την εθνικιστική οργή απέναντι στη Δύση.

H άνθηση καταστημάτων όπως τα Ikea τη δεκαετία του 2000 είχε μια πολύ ευρύτερη πολιτική σημασία. Κατά τις πρώτες δύο θητείες του στην προεδρία, μεταξύ 2000 και 2008, ο Πούτιν πρότεινε σιωπηρά στους Ρώσους μια συμφωνία: θα υπήρχε λιγότερη από την ελεύθερη δημοκρατία της περιόδου Γέλτσιν τη δεκαετία του 1990, καθώς το πολιτικό σύστημα γινόταν πιο στενά ελεγχόμενο από τον νέο ηγέτη, σε αντάλλαγμα όμως θα υπήρχε σημαντική αύξηση του βιοτικού επιπέδου. Την τελευταία δεκαετία, ωστόσο, o Πούτιν αντλούσε νομιμότητα λιγότερο από την αύξηση του βιοτικού επιπέδου, αφού η οικονομία παρουσίαζε στασιμότητα, και πολύ περισσότερο από τον εθνικισμό και την αντιπαράθεση με τη Δύση. Επιπλέον, υπάρχουν πια πολλές ρωσικές μάρκες που μπορούν να ανταγωνιστούν τις πολυεθνικές. Η αρχική απάντηση της Μόσχας, λοιπόν, στην αποχώρηση των τελευταίων ήταν να προσπαθήσει να κινητοποιήσει μια εθνικιστική αντίδραση εναντίον τους.

Την περασμένη Πέμπτη, ο Πούτιν δήλωσε ότι η Ρωσία θα βρει «νόμιμες λύσεις» για την κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων που διαθέτουν στη χώρα διεθνείς επιχειρήσεις οι οποίες αποφάσισαν να αναστείλουν τη λειτουργία τους. «Υπάρχει κάποιος λόγος που όλες αυτές οι Pizza Hut και τα Ikea κ.ο.κ. δεν έχουν ήδη εθνικοποιηθεί;» αναρωτήθηκε στο Telegram η Μαργκαρίτα Σιμόνιαν, η αρχισυντάκτρια του (απαγορευμένου πλέον στην ΕΕ) RT. «Τα καταστήματα και οι αποθήκες τους βρίσκονται στη δική μας γη, οι δικοί μας άνθρωποι δουλεύουν εκεί – ποιο είναι λοιπόν το πρόβλημα;».

Μιλώντας στους «Financial Times», ο ρώσος κοινωνιολόγος Αλεξάντερ Φιλιπόφ εξέφρασε την εκτίμηση πως τα λουκέτα μπορεί να συσπειρώσουν τους πολίτες πίσω από την κυβέρνηση. «Δεν γνωρίζουμε αυτή τη στιγμή πόσο πιο δύσκολη θα γίνει η ζωή, υποψιάζομαι όμως ότι όσο πιο δύσκολη γίνει, τόσο μεγαλύτερη βάση θα υπάρχει ώστε να ταυτίζονται μεταξύ τους οι άνθρωποι… Είμαστε όλοι στο ίδιο καράβι», δήλωσε. Ο ίδιος ωστόσο προειδοποίησε για το ενδεχόμενο μιας μαζικής απώλειας θέσεων εργασίας: «Η κατάσταση στην κοινωνία θα μπορούσε τότε να γίνει πολύ τεταμένη». Στο τέλος της ημέρας, ο κίνδυνος για τον Πούτιν δεν είναι τόσο η αποχώρηση των δυτικών brands αλλά μάλλον μια μαζική οικονομική συρρίκνωση, που θα έσβηνε την πρόοδο μιας ολόκληρης γενιάς όσον αφορά το επίπεδο της ζωής. Το Διεθνές Χρηματοπιστωτικό Ινστιτούτο προβλέπει για φέτος μια συρρίκνωση της ρωσικής οικονομίας της τάξης του 15%, που θα φέρει το πραγματικό ΑΕΠ πίσω στα επίπεδα των αρχών του 2000 – τότε που η Ikea άνοιγε τα πρώτα της καταστήματα στη χώρα.