Ο άλλος πόλεμος

Αυτός, έγραφε το περιοδικό «New Yorker», θα είναι «ο πρώτος πόλεμος του Τik Τok». Οπως το Βιετνάμ ήταν ο πρώτος πόλεμος της τηλεόρασης, ο πρώτος που οι εικόνες του έφθαναν κάθε βράδυ στο καθιστικό εκατομμυρίων οικογενειών. Οπως το Ιράκ ήταν «ο πόλεμος του CNN», ο πρώτος πόλεμος που σκηνοθετήθηκε σε ζωντανή, δορυφορική τηλεοπτική μετάδοση. Ο πόλεμος στην Ουκρανία θα ήταν ο πρώτος της εποχής της «μεγάλης διασύνδεσης», της καθολικής δικτύωσης. Ο πρώτος πόλεμος της εποχής των social media.

Αν είναι έτσι, αυτόν τον πόλεμο τον κερδίζει μέχρι στιγμής η Ουκρανία. Οι Ρώσοι ήταν, υποτίθεται, οι βασιλιάδες στο βασίλειο των trolls. Οι μεγάλοι μάστορες της επιστράτευσης των ψηφιακών δικτύων στους πολιτικο-ψυχολογικούς πολέμους του 21ου αιώνα. Αλλά εδώ, παραδόξως, χάνουν κατά κράτος, από κάποιον που χρησιμοποιεί πιο επιδέξια τη γλώσσα των social media. Ο Ζελένσκι με τη λαδί φόρμα του, κυκλοφορώντας στο βομβαρδισμένο τοπίο του Κιέβου υπερασπίζεται την υπόθεσή του απείρως καλύτερα από τον «μπότοξ-Πούτιν» παγωμένο στο αυτοκρατορικό του γραφείο σε απόσταση 40 μέτρων από τον πλησιέστερο θνητό. Ο λογαριασμός του στο Τwitter πέρασε σε λίγες μέρες από τους 300.000 στα 5 εκατομμύρια ακολούθους.

Η τηλεόραση, σε κάποιο βαθμό, έκρινε την έκβαση του πολέμου στο Βιετνάμ. Μα και ο πόλεμος εκείνος άλλαξε την τηλεόραση. Αν, λοιπόν, η Ουκρανία κερδίζει τον πόλεμο στα social media, πώς αλλάζει ο πόλεμος τον καθρέφτη στον οποίο καθρεφτίζεται, πώς αλλάζει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – το κυρίαρχο Μέσον της εποχής;

Μικρή αναδρομή σε ένα δράμα που εξελίχθηκε σε τρεις πράξεις.

Πράξη πρώτη: Τυνησία, Ιανουάριος 2011. Μία από τις πιο διεφθαρμένες δικτατορίες στον αραβικό κόσμο καταρρέει έπειτα από μία λαϊκή εξέγερση τεσσάρων εβδομάδων, που ένα σιδερόφρακτο αστυνομικό κράτος δεν καταφέρνει να αντιμετωπίσει παρότι χρησιμοποιεί εναντίον της όλα του τα παραδοσιακά αλλά και ψηφιακά μέσα καταστολής. Οι νέοι και οι νέες που είχαν λειτουργήσει ως ραχοκοκαλιά της εξέγερσης είχαν βρει μια ρωγμή στο σύστημα. Οι υπηρεσίες της δικτατορίας είχαν τρόπο να «μολύνουν» με δικούς τους κώδικες το Facebook και να το αστυνομεύουν. Δεν ήξεραν όμως πώς να κάνουν το ίδιο με ένα νεότερο μέσο κοινωνικής δικτύωσης που είχε τότε ελάχιστη εξάπλωση – το Τwitter. Η πλατφόρμα έγινε το όχημα καθημερινών διαδηλώσεων που η αστυνομία δεν προλάβαινε να διαλύσει πριν συγκροτηθούν.

Πράξη δεύτερη: Τουρκία 2015. Ενας άνθρωπος ξυπνά χαράματα από ένα δυνατό χτύπημα στην πόρτα του. Δεν είναι ο γαλατάς, είναι η αστυνομία. Συλλαμβάνεται επειδή δύο μέρες νωρίτερα είχε καρφιτσώσει ένα like κάτω από μια ανάρτηση που κάποιος είχε κρίνει απαράδεκτα επικριτική για τον πρόεδρο Ερντογάν. Η περιπέτεια τελειώνει σε μια αίθουσα δικαστηρίου, όπου ο άτυχος πολίτης καταδικάζεται σε μια ποινή φυλάκισης για προσβολή του προσώπου του Προέδρου της Δημοκρατίας – για ένα like. Το καθεστώς Ερντογάν, αφού είχε υποστεί το σοκ των μεγάλων διαδηλώσεων το 2013 για το πάρκο Γκεζί στην Πόλη, που είχαν και αυτές αυτο-οργανωθεί μέσω των social media, αντέδρασε δημιουργώντας ένα θηριώδες, στεγανό σύστημα αστυνόμευσης και λογοκρισίας όλων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Κάθε αυταρχικό καθεστώς στον κόσμο έχει πια τα μέσα για να προστατευθεί από τη χρήση των νέων τεχνολογιών επικοινωνίας ως δημοκρατική απειλή. Η Ρωσία το τερμάτισε. Αφού απαγόρευσε το Facebook και το Τwitter, ψήφισε νόμο που τιμωρεί με 15 χρόνια φυλακή όποιον διακινεί πληροφορίες για τον πόλεμο στην Ουκρανία αντίθετες με το επίσημο αφήγημα – όποιον τον αποκαλεί καν πόλεμο ή εισβολή, όροι εντελώς απαγορευμένοι.

Πράξη τρίτη: ΗΠΑ, Οκτώβριος 2016. Οι αμερικανοί πολίτες που χρησιμοποιούσαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως κύρια πηγή ενημέρωσης εκτέθηκαν σε «ειδήσεις» όπως ότι ο Πάπας της Ρώμης είχε ευλογήσει την υποψηφιότητα Τραμπ ή ότι η Χίλαρι Κλίντον ήταν επικεφαλής ενός δικτύου παιδόφιλων σατανιστών. Οι ψευδείς ειδήσεις ταξίδευαν στα social media με ταχύτητα πολλαπλάσια απ’ ό,τι οι πραγματικές, βαρετές ειδήσεις.

Πολύ αργότερα, ένα εσωτερικό σημείωμα υψηλόβαθμου στελέχους του Facebook που δημοσιεύθηκε στους «Νew Υork Times» αναγνώριζε ότι η πλατφόρμα «είχε βασική ευθύνη για την εκλογή Τραμπ». Τώρα πια ξέρουμε. Για τα προσωπικά δεδομένα που, άθελά τους, έδιναν στην πλατφόρμα οι χρήστες της, και χρησιμοποιήθηκαν εν αγνοία τους από την καμπάνια Τραμπ. Ή για τις οργανωμένες φάρμες των Russian trolls που εργάστηκαν υπερωρίες για την παραγωγή fake news. Κι ύστερα ήρθε η πανδημία, που ανέδειξε τη δημοφιλή πλατφόρμα σε βασικό βιότοπο αναπαραγωγής θεωριών συνωμοσίας για τα εμβόλια. Μια εξαντλητική έρευνα του CCDH αποκάλυψε ότι μόλις δώδεκα φυσικά πρόσωπα, με όνομα και επίθετο, παρήγαγαν το 70% του συνολικού όγκου του αντιεμβολιαστικού περιεχομένου στο Facebook, που έφθανε στους λογαριασμούς 70 εκατομμυρίων «ακολούθων» και γεννούσε για τη «βρώμικη δωδεκάδα» έναν τζίρο 37 εκατομμυρίων δολαρίων. Και, τέλος, κερασάκι στην τούρτα, ήρθε η 6η Ιανουαρίου 2021, η εισβολή στο Καπιτώλιο και ο ρόλος του Facebook στη διάδοση του μηνύματός της: 650.000 posts μέσα σε έναν μήνα είχαν αναπαράγει τη θεωρία της «νοθείας» στην εκλογή Μπάιντεν, σύμφωνα με μέτρηση της «Washington Post».

Από τότε ζούμε κάτι σαν αντίστροφη μέτρηση. Το Τwitter απενεργοποίησε 70.000 λογαριασμούς μέσα σε μία ημέρα, την επομένη της εισβολής. Οι λογαριασμοί του πρώην Προέδρου των ΗΠΑ αποσυνδέθηκαν. Το Facebook βρήκε ένα λιγότερο ενοχοποιημένο όνομα για τη μητρική του εταιρεία – Meta. Οι δημοκρατικοί θεσμοί σε ΗΠΑ και Ευρώπη άρχισαν να αντιδρούν συστηματικά, απαιτώντας από τις μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες να μη συμπεριφέρονται ως εξουσία δίχως λογοδοσία, να αναλαμβάνουν κάποια ευθύνη για το περιεχόμενο των πληροφοριών που διακινούν. Ο πόλεμος στην Ουκρανία επιταχύνει την εξέλιξη. Το Facebook απέκλεισε τα κρατικά ρωσικά media, το Τik Τok έκλεισε την πόρτα σε αναρτήσεις από ρωσικούς λογαριασμούς. Η επίσημη και ανεπίσημη ρωσική προπαγάνδα αποκλείστηκε από το σοσιαλμιντιακό σύμπαν.

Κάπως έτσι, ο πόλεμος ολοκληρώνει μια αλλαγή. Τα social media λογοδοτούν και λογοκρίνουν, ώστε να μην υπονομεύουν την εμπιστοσύνη στη δημοκρατία. Μα το ζήτημα είναι να τα αξιοποιήσει η δημοκρατία για την ενδυνάμωσή της.