Εάν η Ρωσία είχε μπει στο ΝΑΤΟ

«Εάν η γιαγιά μου είχε καρούλια, θα ήταν πατίνι». Με αυτή τη σαχλομάγκικη ρήση απαντάει συνήθως ο θυμόσοφος λαός στην ακατάσχετη εικοτολογία, την απέραντη επικράτεια του «εάν»: εάν ο Χίτλερ είχε κερδίσει τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, εάν ο Ναπολέων δεν είχε χάσει στο Βατερλώ, εάν οι Πέρσες μάς κατατρόπωναν στη Σαλαμίνα, εάν εκείνος ο μοιραίος μετεωρίτης, πριν από εξήντα εκατομμύρια χρόνια, περνούσε ξυστά από τη Γη, οι δεινόσαυροι εξακολουθούσαν μέχρι σήμερα να κυριαρχούν στον πλανήτη και οι μακρινοί μας πρόγονοι, κάτι φοβισμένα θηλαστικά λίγο μεγαλύτερα σε μέγεθος από τους αρουραίους, δεν τολμούσαν να ξεμυτίσουν από τα λαγούμια τους, να κατακτήσουν και, αλίμονο, να καταστρέψουν την υφήλιο… Η ίδια εικοτολογία παρέχει απεριόριστο υλικό σε μια συγκεκριμένη τάση λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας, με δυστοπικά κυρίως μυθιστορήματα, ανάμεσά τους και ορισμένα αληθινά διαμαντάκια, με την υπογραφή του Ρόμπερτ Χάρις ή του Φίλιπ Ντικ. Και όμως: στην περίπτωση της Ρωσίας βρεθήκαμε μια ανάσα από την εισδοχή της στο ΝΑΤΟ. Απίστευτο, αλλά πέρα για πέρα αληθινό.

Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Η δική μου γενιά, οι εξήντα και φεύγα, ενηλικιώθηκε σε έναν διπολικό κόσμο, με απόλυτους κυρίαρχους του παιχνιδιού τον Οργανισμό του Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ), που ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 1949 (η Ελλάδα και η Τουρκία προσχώρησαν από κοινού το 1952), και το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, που ιδρύθηκε έξι χρόνια αργότερα, τον Μάιο του 1955, ως αντίβαρο στο ΝΑΤΟ· την ίδια περίοδο, η κομουνιστική Κίνα ήταν βυθισμένη στην οικονομική της εξαθλίωση και δεν της περνούσε καν από το μυαλό ότι θα μπορούσε στο ορατό μέλλον να διεκδικήσει με αξιώσεις ρόλο τρίτου πόλου (για να δείτε μάλιστα ότι Θεός υπάρχει και είναι μεγάλο πειραχτήρι, τον ρόλο αυτόν της τον πρόσφερε αρχικά ο Ρίτσαρντ Νίξον, ο πιο αντικομμουνιστής από τους αντικομμουνιστές προέδρους των Ηνωμένων Πολιτειών, προκειμένου να την ενδυναμώσει απέναντι κι ενάντια στη Σοβιετική Ενωση). Anyway. Εάν ρωτούσατε οιονδήποτε εχέφρονα τη δεκαετία του 1970 ή ακόμη και τη δεκαετία του 1980, θα σας έλεγε ότι αυτοί οι δύο στρατιωτικοί συνασπισμοί θα υφίστανται εις τον αιώνα τον άπαντα· ακόμη και στην απίθανη περίπτωση που κάποτε κατέρρεαν, θα κατέρρεαν ταυτόχρονα.

Μέσα σε αυτό το «πνεύμα της εποχής», αξιομνημόνευτη γκάφα, μόλις οκτώ χρόνια πριν από την Πτώση του Τείχους, ήταν και η δημοσίευση της μελέτης του κορυφαίου διανοητή Κορνήλιου Καστοριάδη (1922 – 1997), υπό τον δυσοίωνο τίτλο «Μπροστά στον πόλεμο» (εκδόσεις Imago, 1981). Εξηγούσε ο ίδιος: «Μπροστά στον πόλεμο, στα γαλλικά (devant la guerre), δεν σημαίνει πριν από τον πόλεμο, όπως αναπόφευκτα θα το εννοήσουν οι κουφοί και όπως το έχουν ήδη εννοήσει. Δεν πρόκειται στο βιβλίο αυτό για πρόβλεψη ή για προβολή, αλλά για ανάλυση του σύγχρονου κόσμου, ανάλυση απαραίτητη προκειμένου να προσανατολιστεί κανείς μέσα σ’ αυτόν… Ισχυρές ροπές ωθούν τις δύο υπερδυνάμεις προς την ανοιχτή σύγκρουση. Από την άλλη μεριά η πιθανότητα αυτής της σύγκρουσης σχηματίζει και ρυθμίζει την παρούσα κατάσταση και τη δυναμική της, διαμορφώνει την πραγματικότητα […] Η άρνηση του προφανούς αυτού γεγονότος ήταν περίπου καθολική μέχρι προ ολίγου. Ιδιαίτερα εμπαθής στους κόλακες του Κομμουνιστικού Κόμματος και τους υπέρμαχους ενός “μαρξισμού” που εδώ και πολύ καιρό έχει ξεφτίσει σε όργανο φενακισμού και αυτο-αλλοτρίωσης, ήταν σημαντικά εξαπλωμένη στους ευρωπαίους δημοσιογράφους και πολιτικούς, καθώς και στους αφημένους στη διανοητική τους άνεση και στις ζωτικές τους αυταπάτες ανθρώπους της σκέψης. Αυτή η άρνηση, η εθελοτυφλία της πλειοψηφίας του δυτικού κόσμου, σχετικά με την ιστορική συγκυρία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της κατάστασης, συνιστά δε ένα από τα πιο βαριά συμπτώματά της». Το ιλαροτραγικό στην εν λόγω μελέτη ήταν ότι ο Καστοριάδης παρέθετε αναλυτικά τα στοιχεία που αποδείκνυαν τη συντριπτική υπεροπλία του Συμφώνου της Βαρσοβίας και κατέληγε στο συμπέρασμα ότι, σε ενδεχόμενη (και αναπόφευκτη, κατά τον Καστοριάδη) σύγκρουση των δύο συνασπισμών, η ήττα του ΝΑΤΟ ήταν κάτι παραπάνω από βεβαία. Καθώς έχουμε την πολυτέλεια να γνωρίζουμε εκ των υστέρων, τα πράγματα εξελίχθηκαν πολύ, μα πολύ διαφορετικά.

Εντεκα χρόνια μετά την Πτώση του Τείχους, το Σύμφωνο της Βαρσοβίας είχε διαλυθεί αμετάκλητα εις τα εξ ων συνετέθη, ενώ το Βορειοατλαντικό Σύμφωνο, όχι μόνο παρέμενε ακέραιο, αλλά και διαρκώς βομβαρδιζόταν με αιτήσεις για εισδοχή χωρών του άλλοτε ανατολικού συνασπισμού. Διάλυση είχε βαρέσει και η ίδια η Σοβιετική Ενωση. Ο,τι είχε απομείνει από αυτήν, η Ρωσία, βρισκόταν σε τέτοιο οικονομικό και στρατιωτικό χάλι, ώστε ο νέος πρωθυπουργός της και υπηρεσιακός πρόεδρος, ο Βλαντίμιρ Πούτιν (είχε πάρει το δαχτυλίδι από τον Μπόρις Γιέλτσιν, με αντάλλαγμα την ισόβια απαλλαγή του δεύτερου από κάθε δικαστική δίωξη, ένα deal που σκανδαλωδώς αντέγραφε το προγενέστερο του Ρίτσαρντ Νίξον με τον Τζέραλντ Φορντ), να φθάσει στο σημείο, σε μία από τις προεκλογικές του ομιλίες τον Μάρτιο του 2000, όχι μονάχα να μην εναντιωθεί στην εισδοχή όλων των πρώην σοβιετικών «δορυφόρων» στο ΝΑΤΟ, αλλά και να μην αποκλείσει το ενδεχόμενο να γίνει «μια μέρα» η Ρωσία μέλος του ΝΑΤΟ (αναφέρεται από τον Στίβεν Λι Μάγιερς στο «Βλαντίμιρ Πούτιν – Ο Νέος Τσάρος», εκδόσεις Πεδίο, 2021).

Τι τον εμπόδισε άραγε να ακολουθήσει αυτό το μονοπάτι που αναντίρρητα θα άλλαζε τον ρουν της Ιστορίας; Μια σειρά από αλληλοεξαρτώμενα αίτια. Κατά πρώτον, το πυρηνικό οπλοστάσιο της Ρωσίας: όπως τον 19ο αιώνα «ο Θεός έφτιαξε τους ανθρώπους, αλλά ο Κολτ τούς έκανε ίσους», έτσι και τον 21ο τα πυρηνικά όπλα «διορθώνουν» κάθε ανισότητα των συμβατικών. Κατά δεύτερον, η κυριαρχία του Πούτιν επί των ρώσων ολιγαρχών που δεν οδήγησε, όπως εσφαλμένα θεωρείται, στην εξόντωσή τους, αλλά στη δημιουργία μιας νέας ολιγαρχίας, πλήρως υπάκουης στον ίδιον. Κατά τρίτον, η ανελέητη δράση του στην Τσετσενία δίχως την καταβολή κανενός αξιόλογου τιμήματος· η Δύση τού έστειλε το σαφές μήνυμα ότι σέβεται περισσότερο όσους φοβάται από όσους ελέγχει.

«Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης τερμάτισε τη γεωπολιτική διαίρεση του κόσμου, αλλά η προκύπτουσα “μονοπολική” εξουσία [των Ηνωμένων Πολιτειών] δημιούργησε νέες διαιρέσεις, νέες απειλές και έσπειρε το χάος σε όλο τον κόσμο. Είναι ένας κόσμος στον οποίο υπάρχει ένας ηγεμόνας, ένας κυρίαρχος […] με αποτέλεσμα περισσότερους πολέμους και περισσότερους θανάτους απ’ ό,τι στον διαιρεμένο κόσμο». Εμβρόντητοι, τόσο η Ανγκελα Μέρκελ όσο και η υψηλόβαθμη αμερικανική αντιπροσωπεία, τον Φεβρουάριο του 2007, στο Μόναχο, άκουγαν τον νοσταλγό του διαιρεμένου ψυχροπολεμικού κόσμου· τον Πούτιν που αντιμετωπίζουμε σήμερα.